Bọc thép hình là ốp thép góc vào bốn góc cột rồi hàn các bản thép ngang nối chúng lại thành một chiếc lồng ôm sát cột cũ; với dầm thì dán và bắt bu lông bản thép vào đáy hoặc hai bên. Lồng thép vừa bó chặt bê tông bên trong, vừa tự gánh một phần tải nếu hai đầu của nó tì chắc vào kết cấu trên và dưới. Ưu điểm là gọn, nhẹ, làm nhanh, ít phải chờ.
Nhược điểm cũng rõ: thép để lộ thì rỉ, gặp lửa thì mất sức nhanh, và nếu hai đầu thép góc không tì vào đâu thì khung thép chỉ là đai bó chứ không chịu nén. Bài này giúp bạn đọc phương án bọc thép, biết chi tiết nào làm nên khác biệt và nên nghiệm thu gì.
Lồng thép làm việc theo hai cách
Cách thứ nhất là bó. Các bản giằng ngang hàn vào thép góc tạo thành những vòng đai cứng quanh cột. Khi cột chịu nén, bê tông có xu hướng phình ngang; vòng đai thép giữ nó lại, nhờ đó bê tông cũ chịu được nhiều hơn và khi hỏng thì hỏng từ từ chứ không vỡ đột ngột. Hiệu quả bó tốt nhất khi khe giữa thép và bê tông được chèn đầy bằng vữa hoặc keo, để thép "cảm" được ngay khi bê tông phình.
Cách thứ hai là gánh trực tiếp. Bốn thanh thép góc là bốn cây cột thép nhỏ đứng ở bốn góc. Nếu đầu dưới của chúng tì lên móng hoặc bản thép đế neo vào móng, đầu trên tì vào dầm hoặc sàn tầng trên qua bản thép đầu cột, chúng chia tải với cột bê tông. Nếu hai đầu để lơ lửng, dừng cách mặt sàn vài phân cho dễ lắp, thì thép góc không nhận được lực dọc, chỉ còn tác dụng bó.
Chủ nhà không cần biết tính toán, nhưng nên biết phương án đang nhắm cách nào. Một phương án ghi "bọc thép tăng khả năng chịu tải để nâng tầng" mà bản vẽ không có chi tiết bản đế, bản đầu cột, không có neo xuống móng thì nên hỏi lại.
Với dầm: bản thép dán và bắt bu lông
Bản thép dưới đáy dầm. Đóng vai trò thêm thép chịu kéo, giống như dán sợi gia cường nhưng bằng thép. Bản được dán bằng keo kết cấu lên mặt bê tông đã làm sạch, mài phẳng, và thường có thêm bu lông neo để không bong.
Bản thép hai bên gần gối. Tăng khả năng chịu cắt ở hai đầu dầm, nơi hay xuất hiện vết nứt xiên. Bản phải bắt chắc vào thân dầm, có khi quấn chữ U qua đáy.
Đầu bản thép là chỗ yếu. Lực trong bản thép phải chuyển vào bê tông ở hai đầu; nếu chiều dài neo ngắn, bu lông ít, bản sẽ bong từ đầu vào giữa. Kỹ sư thường kéo bản qua gần gối và thêm bu lông dày hơn ở đầu bản.
Dầm thép phụ đỡ dưới. Một cách khác là đặt thêm dầm thép chữ I hay chữ H bên dưới dầm yếu, tựa lên cột hoặc trụ mới, chèn vữa kín khe. Đây là đổi đường truyền tải: dầm cũ được đỡ chứ không được gia cường. Mất chiều cao trần nhưng hiệu quả rõ và kiểm tra dễ.
Hàn gần bê tông và keo. Nhiệt hàn có thể làm hỏng keo đã dán và bê tông sát chỗ hàn. Trình tự hàn trước, dán sau hoặc hàn có che chắn là việc đội thi công phải có.
Bọc thép hợp và không hợp khi nào
Bảng tham khảo; kỹ sư quyết định sau khi khảo sát.
| Tình huống | Đánh giá thường gặp | Lý do |
|---|---|---|
| Cột nhà ống sát cầu thang, không còn chỗ bọc dày | Hay được chọn | Thép mỏng, ít mất diện tích |
| Cần đưa khu vực vào dùng lại nhanh | Hay được chọn | Ít chờ bảo dưỡng như bê tông |
| Bếp, gara xe, kho chứa đồ dễ cháy | Cẩn trọng | Cần lớp bảo vệ chống cháy cho thép |
| Nhà ven biển, ban công dãi mưa nắng | Cẩn trọng | Rỉ nhanh, cần sơn và bảo trì định kỳ hoặc bọc vữa |
| Bê tông cột đã vỡ nhiều, thép rỉ nặng | Phải xử lý trước | Khung thép không thay được phần bê tông, thép đã hỏng |
| Cần tăng nhiều để nâng tầng | Có thể | Chỉ khi có bản đế, bản đầu cột, neo móng đủ để thép gánh tải trực tiếp |
Nhìn chung bọc thép được chọn vì gọn và nhanh, không phải vì rẻ. Chi phí vật liệu và tay nghề hàn thường cao hơn bọc bê tông cho cùng một cột.
Rỉ và cháy: hai điểm yếu phải có lời giải trong phương án
Thép lộ ngoài nằm trong không khí ẩm của nhà ở, gần bếp, gần nhà tắm. Một phương án đàng hoàng phải trả lời được các ý sau:
- Thép được làm sạch bề mặt thế nào trước khi sơn, sơn mấy lớp, loại sơn chống rỉ theo chỉ định của kỹ sư.
- Mối hàn có được làm sạch xỉ và sơn lại không; mối hàn là chỗ rỉ đầu tiên.
- Có bọc vữa hoặc trát lưới ra ngoài để vừa chống rỉ vừa chống cháy không.
- Khu vực có nguy cơ cháy như bếp, gara thì lớp chống cháy là gì, dày bao nhiêu.
- Thép chân cột sát nền nhà, nơi lau sàn đọng nước, được bảo vệ ra sao.
- Lịch kiểm tra định kỳ: bao lâu nhìn lại một lần, dấu hiệu nào thì phải xử lý.
Nhà chị Ngọc ở phường D bọc thép hai cột tầng trệt từ nhiều năm trước, sau đó ốp gạch che kín. Khi sửa bếp, gỡ gạch ra mới thấy thép chân cột rỉ phồng vì nước lau nhà ngấm xuống suốt nhiều năm. Ốp kín cho đẹp mà không chừa chỗ kiểm tra là cái giá của bọc thép ít người tính trước.
Áp vào nhà bạn: bọc thép hay bọc bê tông
Nhà ống của anh Phúc rộng ba mét tám, cột giữa nhà nằm sát chân cầu thang, lối đi còn chừng tám mươi phân. Kỹ sư tính cột cần tăng khả năng chịu lực để đặt thêm bể nước trên mái. Bọc bê tông mỗi bên vài phân sẽ làm lối đi còn quá hẹp cho người già nhà anh lên xuống, nên phương án chọn bọc thép góc có bản đế neo xuống móng và bản đầu cột tì vào dầm tầng hai, sau đó trát lưới chống cháy vì cột đứng gần bếp.
Nhà cô Lan ở căn tập thể cũ, cột ban công tầng ba bị rỉ phồng do dãi mưa nhiều năm. Ban công ngoài trời, ẩm quanh năm, và không có yêu cầu giữ chỗ. Kỹ sư chọn đục, xử lý thép rỉ rồi bọc bê tông có lớp bảo vệ dày, vì thép hình đặt ngoài trời ở đây sẽ phải sơn lại thường xuyên mà tầng ba thì khó bảo trì.
Hai ca cho thấy câu hỏi đúng không phải "cách nào khỏe hơn" mà là "điều kiện nào của nhà mình loại bớt phương án". Bạn có thể tự đặt ba câu: chỗ quanh cột còn bao nhiêu, môi trường ẩm hay khô, khu vực có nguy cơ cháy không. Ba câu này thường đã nghiêng phương án về một phía trước khi bàn đến chi phí.
Khung thép cũ trong nhà: dấu hiệu nên gọi kỹ sư
Nhiều nhà mua lại đã có cột, dầm bọc thép từ chủ cũ. Bảng tham khảo để bạn xem nhanh tình trạng; mức lo ghi "thường" vì phải xem tận nơi.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Sơn bong, rỉ mặt lấm tấm | Lớp sơn hết tác dụng | Thường thấp | Làm sạch, sơn lại theo chỉ định |
| Rỉ phồng ở chân cột, thép mỏng đi | Nước đọng, ẩm lâu ngày | Thường trung bình đến cao | Kỹ sư đánh giá tiết diện thép còn lại |
| Mối hàn nứt hoặc bản giằng bung | Hàn kém, rỉ ăn mòn mối hàn | Thường cao | Gọi kỹ sư, không tự hàn đắp |
| Khe hở giữa thép và bê tông, gõ rỗng | Khe không được chèn hoặc vữa chèn đã co | Thường trung bình | Kỹ sư xem có cần bơm chèn lại |
| Bản thép đáy dầm bong ở đầu bản | Keo hỏng, bu lông ít | Thường cao | Chống đỡ tạm nếu dầm võng, gọi kỹ sư |
| Không biết khung thép có tì vào đâu | Thiếu hồ sơ | Chưa rõ | Nhờ kỹ sư xác định chức năng của khung trước khi sửa nhà |
Dòng cuối hay gặp nhất ở nhà mua lại. Đừng tháo, cắt hay ốp kín khung thép cũ khi chưa biết nó đang gánh gì.
Trình tự và điểm nghiệm thu khi bọc thép cột
Trình tự tham khảo; bản vẽ của kỹ sư là căn cứ cuối cùng.
- Chống đỡ tạm nếu cột đang yếu; dọn tải nặng tầng trên theo yêu cầu.
- Đục bỏ lớp trát, mài phẳng các góc cột để thép góc áp sát; xử lý thép rỉ và bê tông hỏng nếu có.
- Lắp bản đế neo vào móng hoặc sàn, bản đầu cột tì vào dầm hoặc sàn trên. Nghiệm thu: bu lông neo, độ tì sát.
- Áp thép góc vào bốn góc, kẹp chặt, hàn các bản giằng ngang theo khoảng cách thiết kế. Nghiệm thu: kích thước thép, khoảng cách bản giằng, chất lượng mối hàn.
- Bịt kín mép, bơm vữa hoặc keo chèn đầy khe giữa thép và bê tông. Nghiệm thu: không còn khe rỗng, gõ không bộp.
- Làm sạch, sơn chống rỉ, làm lớp bảo vệ chống cháy hoặc bọc vữa nếu có. Nghiệm thu: số lớp sơn, độ phủ.
- Tháo chống theo chỉ định, chụp ảnh lưu hồ sơ.
Lỗi hay gặp và câu nên hỏi
Thép góc dừng lơ lửng hai đầu. Hỏi: thép góc tì vào đâu ở đầu trên và đầu dưới, lực truyền qua chi tiết nào?
Khe giữa thép và bê tông để trống. Hỏi: khe được chèn bằng gì, ai kiểm đã đầy?
Mối hàn bỏ sót, hàn chấm cho nhanh. Hỏi: mối hàn dài bao nhiêu, ai kiểm, có ảnh từng mối không?
Sơn một lớp cho có. Hỏi: sơn mấy lớp, chuẩn bị bề mặt ra sao?
Ốp kín không chừa chỗ kiểm tra. Hỏi: sau này kiểm tra rỉ ở đâu? Nếu muốn ốp, nên chừa tấm ốp tháo được ở chân cột.
Tự hàn thêm thép lên cột. Người nhà hay thợ quen không nên tự ốp, hàn thép vào cột chịu lực khi không có thiết kế; nhiệt hàn và lỗ khoan bừa có thể làm hỏng thêm bê tông và cốt thép bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Bọc thép cột có chắc bằng bọc bê tông không?
Có thể đạt hiệu quả tương đương nếu thiết kế đúng, nhất là có bản đế, bản đầu cột và khe chèn đầy. Khác nhau chủ yếu ở độ bền trước rỉ và lửa, chỗ chiếm và thời gian thi công.
Bọc thép có làm cột nặng thêm nhiều không?
Nhẹ hơn nhiều so với bọc bê tông. Tải thêm xuống móng thường nhỏ, nhưng kỹ sư vẫn xét nếu mục đích là tăng tải cho nhà, ví dụ nâng tầng.
Thép bọc cột bị rỉ thì xử lý thế nào?
Cần kỹ sư xem mức rỉ: rỉ mặt thì làm sạch, sơn lại; rỉ làm mỏng thép, bong khỏi bê tông hoặc mối hàn bị ăn mòn thì phải đánh giá lại khả năng chịu lực. Không tự cắt bỏ phần thép rỉ.
Có thể ốp gạch hay gỗ che thép bọc cột không?
Được, nhưng nên chừa chỗ tháo ra kiểm tra, nhất là chân cột, và không để nước đọng sau lớp ốp. Ở bếp hay gara nên hỏi kỹ sư về lớp chống cháy trước khi ốp vật liệu dễ cháy.
Bọc thép dầm có làm trần thấp xuống không?
Dán bản thép đáy dầm gần như không làm thấp trần. Nếu phương án là đặt thêm dầm thép đỡ bên dưới thì trần dưới dầm thấp đi bằng chiều cao dầm thép, thường phải tính lại trần thạch cao, đèn, quạt.
Bọc thép mất bao lâu?
Thường nhanh hơn bọc bê tông vì không phải chờ bê tông cứng; thời gian chủ yếu nằm ở chuẩn bị bề mặt, hàn, chèn khe và sơn. Kỹ sư sẽ cho biết khi nào được tháo chống và cho tải lại.