Sạt lở bờ sông hiếm khi xảy ra hoàn toàn không báo trước: thường có những vết nứt đất chạy song song với bờ, nhà và cây nghiêng dần ra phía nước, nền tách khỏi tường phía sông, chân bờ bị khoét hàm ếch. Vấn đề là các dấu hiệu này có thể tiến triển trong nhiều tuần rồi bất ngờ tăng tốc trong vài giờ, nhất là khi nước sông rút nhanh sau lũ hoặc khi triều cường xuống thấp.
Với nhà ven sông, ven kênh rạch, câu hỏi quan trọng nhất không phải là sửa thế nào mà là lúc nào phải rời đi. Bài này giúp bạn đọc dấu hiệu theo mức độ, hiểu vì sao bờ sông trượt, và biết những việc tuyệt đối không nên làm khi bờ đã có dấu hiệu, vì có những việc tưởng giúp mà lại đẩy nhanh sạt lở.
Vì sao bờ sông trượt
Một bờ sông đứng được là nhờ cân bằng giữa trọng lượng khối đất cùng mọi thứ trên nó với sức giữ của đất và chân bờ. Dòng chảy, nhất là ở khúc sông cong phía bờ lõm, liên tục xói chân bờ, tạo hàm ếch. Phần đất phía trên mất chỗ đỡ, treo dần ra ngoài. Sóng tàu thuyền đánh vào chân bờ hằng ngày cũng góp phần khoét.
Mực nước thay đổi là yếu tố thứ hai. Khi nước sông cao, nước cũng đỡ một phần bờ từ phía ngoài. Khi nước rút nhanh, đất trong bờ vẫn ngậm đầy nước và nặng, phía ngoài mất đi sức đỡ của nước, bờ dễ trượt. Vì vậy nhiều vụ sạt lở xảy ra lúc nước xuống, cuối mùa lũ hoặc khi triều xuống thấp, không phải lúc nước lên.
Yếu tố thứ ba là tải trọng trên bờ: nhà, sân bê tông, đống vật liệu, xe cộ sát mép. Nhà càng sát mép và càng nặng thì càng góp phần đẩy khối đất trượt. Khai thác cát, nạo vét làm sâu lòng sông cũng làm thay đổi chân bờ. Chủ nhà không kiểm soát được dòng chảy, nhưng có thể quan sát và tránh làm tăng tải trọng sát mép.
Dấu hiệu theo mức độ
Bảng sau sắp xếp các dấu hiệu từ nhẹ đến nguy hiểm theo kinh nghiệm thường gặp. Ở vùng sạt lở, tình hình có thể đổi rất nhanh; khi nghi ngờ, hãy chọn phương án an toàn hơn.
| Dấu hiệu | Điều thường đang xảy ra | Mức lo (thường) | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Chân bờ bị khoét lõm, đất rơi lở từng mảng nhỏ | Dòng chảy hoặc sóng xói chân bờ | Trung bình | Báo tổ dân phố, ấp và UBND cấp xã; không đứng ở mép |
| Vết nứt đất mảnh chạy song song bờ, cách mép vài mét | Khối đất bắt đầu tách khỏi phần đất phía trong | Cao | Đánh dấu hai đầu vết nứt, báo chính quyền ngay, chuẩn bị di dời |
| Nền nhà tách khỏi tường phía sông, sàn nghiêng ra phía nước | Nhà đã nằm trên khối đất đang trượt | Nguy hiểm | Rời nhà, mang theo giấy tờ quan trọng, báo chính quyền |
| Cột nhà sàn, cây trên bờ nghiêng dần ra sông | Đất dưới chân cột, gốc cây đang trượt | Nguy hiểm | Rời nhà, không quay lại lấy đồ |
| Vết nứt đất mở rộng thấy rõ trong một ngày, có bậc lún | Khối trượt đang chuyển động | Rất nguy hiểm | Rời đi ngay, cảnh báo nhà bên cạnh |
| Nghe tiếng đất nứt, nước sông sủi bọt đục bất thường sát bờ | Có thể sắp sụp | Rất nguy hiểm | Chạy ra xa bờ, vào phía trong, không đứng xem |
Các con số khoảng cách hay độ rộng vết nứt không giúp được nhiều ở đây, vì mỗi bờ sông khác nhau. Tiêu chí thực tế hơn là tốc độ thay đổi: dấu hiệu nào tăng thấy rõ giữa sáng và chiều là dấu hiệu phải rời đi.
Những việc không nên làm khi bờ đã có dấu hiệu
Có những phản xạ rất tự nhiên của chủ nhà nhưng lại làm tình hình xấu đi:
- Không đổ đất, đá, bao cát lên mép bờ để "chèn" vết nứt; thêm tải trên khối đất đang trượt là đẩy nó trượt nhanh hơn.
- Không tự đóng cọc tre, cọc bê tông xuống mép bờ; rung khi đóng và tải thiết bị có thể làm khối đất sụp.
- Không đổ nước thải, nước mưa từ mái chảy thẳng xuống vết nứt; nước vào khe làm đất nặng và trơn hơn.
- Không tập kết vật liệu, đậu xe, chất đồ nặng ở phía sân giáp sông.
- Không ở lại trong nhà đã nghiêng để canh giữ tài sản.
- Không quay lại lấy đồ khi chính quyền đã khoanh vùng nguy hiểm.
- Không đứng ở mép bờ để chụp ảnh, quay phim vết nứt.
Việc kè bờ, gia cố chân bờ là công trình cần khảo sát và thiết kế, thường do chính quyền và đơn vị chuyên môn thực hiện. Việc của chủ nhà là quan sát, báo cáo sớm và rời đi đúng lúc.
Quan sát hằng ngày ở nhà ven sông
Trong mùa lũ, mùa triều cường hoặc khi đã có vết nứt, một vòng quan sát mỗi sáng và chiều giúp bạn thấy thay đổi sớm. Làm từ phía trong, không ra sát mép:
- Nhìn các vết nứt đất đã đánh dấu: dài thêm không, rộng thêm không, có vết mới không.
- Kiểm tra khe giữa nền và tường phía sông, khe dưới cửa phía sông.
- Nhìn các cột nhà sàn, cây trên bờ, cột điện có nghiêng thêm so với hôm trước không; một dây dọi treo ở khung cửa giúp so sánh.
- Để ý mực nước: nước rút nhanh là thời điểm cần chú ý nhất.
- Nghe các tiếng lạ từ phía bờ, nhất là ban đêm.
- Ghi lại mọi thay đổi kèm giờ và báo ngay cho tổ dân phố, ấp hoặc UBND cấp xã.
Chuẩn bị sẵn một túi giấy tờ quan trọng, thuốc men, đèn pin để mang theo ngay khi cần rời đi. Nhà có người già, trẻ nhỏ, người đi lại khó khăn nên cho họ ở tạm chỗ khác sớm hơn khi bờ đã có vết nứt.
Nhà phố ven kênh rạch đô thị: sạt lở chậm, dễ bị bỏ qua
Ở đô thị, nhiều dãy nhà phố quay lưng ra kênh rạch, phần sau nhà đặt trên bờ kè cũ hoặc trên cột bê tông cắm xuống mép nước. Sạt lở ở đây ít khi ầm ầm như bờ sông lớn mà diễn ra chậm: kè cũ bị xói chân, đất sau kè bị nước kéo dần qua khe hở, phần sàn sau nhà lún xuống từng chút qua nhiều năm.
Dấu hiệu thường gặp: sàn phòng sau nghiêng về phía kênh, vết nứt ngang trên tường hai bên ở đoạn giáp phần sau nhà, khe giữa phần nhà cũ và phần cơi nới ra kênh mở rộng, gạch kè xuất hiện lỗ hổng, nước kênh đục ở chân kè sau mưa lớn. Khi các dấu hiệu này đi cùng nhau, phần sau nhà có thể đang mất chỗ tựa.
Chủ nhà nên xem phần sau nhà như một bộ phận cần theo dõi riêng: đánh dấu vết nứt, đo độ nghiêng sàn bằng thước thủy hoặc viên bi, chụp ảnh chân kè từ phía đối diện khi nước ròng. Kè chung của cả dãy thường thuộc trách nhiệm quản lý công; phản ánh tập thể qua tổ dân phố và UBND cấp xã sẽ được xem xét nhanh hơn từng hộ riêng lẻ. Khi sàn phòng sau nghiêng rõ hoặc có tiếng nứt, không dùng phòng đó cho tới khi kỹ sư kết cấu đánh giá.
Áp vào trường hợp của bạn
Căn nhà sàn của ông Bình ven một con kênh lớn, phần sau nhà dựng trên cột bê tông cắm xuống bờ. Cuối mùa lũ, ông thấy một vết nứt đất mảnh trên lối đi giữa nhà và nhà kho, cách mép kênh khoảng bốn mét, chạy dài gần hết chiều ngang khu đất. Mấy ngày sau, cột sau nhà nghiêng nhẹ ra phía kênh. Đây là dấu hiệu khối đất đang trượt và nhà đã nằm trên nó. Ông Bình cần đưa người trong nhà sang nơi khác, báo UBND cấp xã, không quay lại lấy đồ khi vết nứt còn mở thêm.
Nhà phố của cô Lan cách bờ sông một con đường và một dãy nhà. Cô lo vì nghe tin sạt lở gần đó. Ở trường hợp này, nguy cơ trực tiếp thường thấp hơn nhiều; điều cô nên làm là theo dõi thông báo của chính quyền về khu vực nguy hiểm, quan sát vết nứt mặt đường và nhà phía bờ, và báo ngay nếu thấy vết nứt chạy dọc theo hướng sông lan về phía nhà mình.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư và chính quyền
Khi có đoàn kiểm tra hoặc kỹ sư tới khu vực, những câu hỏi dưới đây giúp bạn hiểu tình trạng của chính căn nhà mình:
- Nhà mình có nằm trong vùng được khoanh là nguy hiểm không, ranh vùng ở đâu?
- Vết nứt trên đất nhà mình có phải là ranh của khối trượt không?
- Khi nào thì được quay lại, căn cứ vào dấu hiệu gì?
- Có kế hoạch kè bờ hay gia cố đoạn này không, trong thời gian đó cần làm gì?
- Móng nhà mình, cột nhà sàn của mình còn dùng được không, cần kiểm tra gì trước khi ở lại?
- Nếu phải di dời lâu dài, địa phương hỗ trợ những gì và liên hệ ai?
Ghi lại câu trả lời và tên chức danh người trả lời, không cần tên người. Thông tin bằng văn bản giúp bạn tránh quyết định dựa trên tin đồn trong xóm.
Lỗi hay gặp ở nhà ven sông, ven kênh
Xây lấn ra phía mép bờ. Thêm sân, thêm phòng, thêm bể nước ra phía sông là tăng tải đúng chỗ bờ yếu nhất. Phần cơi nới thường là phần sụp đầu tiên và kéo cả phần nhà chính theo.
Cho nước mưa từ mái xả thẳng xuống bờ. Nước tập trung một chỗ xói rãnh trên mặt bờ, thấm sâu vào khối đất. Dẫn nước mưa ra xa mép bờ hoặc vào hệ thống thoát chung.
Chặt hết cây bụi trên bờ cho thoáng. Rễ cây bụi, cỏ giữ lớp đất mặt khỏi bị nước mưa xói. Bờ trống trơn xói nhanh hơn.
Chủ quan vì năm nào cũng có vết nứt nhỏ. Vết nứt cũ mở thêm một chút mỗi mùa là dấu hiệu khối đất đang dịch chậm. Năm nào đó nó sẽ không dịch chậm nữa.
Chờ tới khi nhà nứt mới báo. Vết nứt đất, hàm ếch chân bờ là lúc chính quyền còn kịp khoanh vùng và có phương án. Khi nhà đã nứt, thời gian còn lại thường rất ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt đất song song bờ sông có nguy hiểm không?
Thường là có. Vết nứt chạy song song bờ cho thấy một khối đất đang có xu hướng tách khỏi phần đất phía trong. Cần báo chính quyền cấp xã ngay, đánh dấu và theo dõi; nếu vết nứt mở rộng nhanh hoặc nhà đã nằm phía ngoài vết nứt, nên rời nhà.
Vì sao sạt lở hay xảy ra khi nước rút?
Khi nước sông cao, nước đỡ bờ từ phía ngoài. Khi nước rút nhanh, đất trong bờ vẫn ngậm nước, nặng, mà phía ngoài mất sức đỡ. Cân bằng bị phá vỡ nên bờ dễ trượt. Cuối mùa lũ và lúc triều xuống thấp là thời điểm cần chú ý nhất.
Có nên đổ đất đá lên chỗ nứt để chặn sạt lở không?
Không nên. Đổ thêm đất đá lên mép bờ là tăng tải lên khối đất đang trượt, có thể làm nó trượt nhanh hơn. Gia cố bờ cần khảo sát và thiết kế bởi đơn vị chuyên môn, thường do chính quyền tổ chức.
Nhà sàn cột bê tông có an toàn hơn nhà nền đất khi sạt lở không?
Không hẳn. Cột chỉ vững khi đất giữ chân cột còn đứng yên. Khi khối đất trượt, cột đi theo đất và nhà nghiêng, đổ. Cột nghiêng dần ra phía nước là dấu hiệu phải rời nhà, bất kể cột làm bằng gì.
Sau sạt lở bao lâu thì có thể quay lại nhà?
Chỉ quay lại khi chính quyền và người có chuyên môn xác nhận khu vực đã an toàn. Bờ vừa sạt thường còn mất ổn định trong thời gian dài, có thể sạt tiếp ở những trận mưa, đợt nước rút sau. Đừng quay lại chỉ vì thấy vết nứt không thay đổi trong vài ngày.
Nhà cách bờ sông bao xa thì an toàn?
Không có khoảng cách chung, vì mỗi đoạn sông có chiều cao bờ, loại đất và dòng chảy khác nhau. Một số đoạn sạt lở ăn sâu vào bờ hàng chục mét. Hãy theo thông báo khoanh vùng của địa phương và quan sát dấu hiệu thực tế quanh nhà mình.