Muốn biết một vết nứt tường có đáng lo hay không, câu trả lời gần như luôn nằm ở chỗ nó có thay đổi theo thời gian hay không. Cách theo dõi tại nhà gồm ba việc: đánh dấu hai đầu mút bằng bút chì kèm ngày, đánh số từng vết và ghi vị trí, rồi xem lại theo lịch dày ở tuần đầu, thưa dần trong ba tháng. Vết nứt đứng yên suốt mấy tháng thường là nứt cũ đã ổn định; vết nứt dài ra, rộng ra hay mọc thêm nhánh là thông tin kỹ sư cần.
Việc theo dõi không thay cho con mắt của kỹ sư kết cấu, và không dùng để trì hoãn khi đã có dấu hiệu nguy hiểm. Nó giúp bạn trả lời được câu hỏi đầu tiên mà kỹ sư nào cũng hỏi: vết này có từ bao giờ, có to ra không. Dưới đây là cách bắt đầu từ ngày đầu tiên phát hiện vết nứt, làm được bằng bút chì, thước dây và chiếc điện thoại.
Trước khi theo dõi: vết nào phải gọi kỹ sư ngay, không chờ
Vết nứt trên cột, dầm hoặc mặt dưới sàn bê tông. Đây là bộ phận chịu lực chính. Nứt ở đây, nhất là nứt xiên gần đầu dầm hay nứt ngang quanh thân cột, không thuộc diện "để xem thêm vài tuần". Bạn ghi ảnh và gọi kỹ sư trong vài ngày.
Vết nứt rộng ra thấy được bằng mắt chỉ sau một hai ngày. Một vết nứt hôm qua còn như sợi chỉ, hôm nay đút lọt móng tay, là đang chuyển động nhanh. Hạn chế đi lại khu vực đó và liên hệ người có chuyên môn ngay.
Có tiếng răng rắc, vữa rơi, cửa đột nhiên kẹt cứng. Đó là dấu hiệu kết cấu đang dịch chuyển. Đưa người ra khỏi phòng, không tự kê chống, gọi kỹ sư; nếu có nguy cơ sập thì báo cả UBND cấp xã nơi bạn ở.
Tường hoặc cột nghiêng thấy rõ, sàn võng xuống. Đây không còn là chuyện vết nứt. Việc theo dõi chỉ tiếp tục sau khi người có chuyên môn đã xem và cho biết khu vực đó ở được.
Mọi trường hợp còn lại như nứt chân chim trên lớp vữa, nứt mảnh ở chỗ tường mới tiếp giáp cột, nứt cũ không rõ có từ khi nào, thường là đối tượng phù hợp để tự theo dõi trước khi quyết định mời kỹ sư. Chữ "thường" ở đây quan trọng: chỉ người đến tận nơi mới khẳng định được.
Chọn vết nào để theo dõi, đừng theo dõi tất cả
Nhà cũ có thể có vài chục vết nứt nhỏ. Theo dõi hết thì sau hai tuần bạn sẽ bỏ cuộc. Chọn từ ba đến sáu vết theo thứ tự ưu tiên sau:
- Vết dài nhất hoặc rộng nhất trên mỗi bức tường có nứt, vì nó cho tín hiệu rõ nhất khi có chuyển động.
- Vết xiên chéo, nhất là kiểu chạy từ góc cửa sổ, cửa đi lên phía trần hoặc xuống phía nền. Kiểu nứt này hay liên quan đến lún không đều.
- Vết ở tường giáp nhà bên, nhất là khi nhà bên đang hoặc sắp thi công.
- Vết ở tầng thấp nhất, gần nền, vì móng có vấn đề thì tầng dưới thường lộ trước.
- Vết mới phát hiện mà bạn chắc chắn tháng trước chưa có.
- Bỏ qua các vết nứt mạng nhện rất mảnh trên lớp sơn bả, kiểu nứt do vữa co ngót. Chúng có ích cho thợ sơn hơn là cho việc chẩn đoán kết cấu.
Nhà phố anh Tâm ở phường C có mười bốn vết nứt khi kiểm lại sau mùa mưa. Anh chọn năm vết: hai vết xiên ở góc cửa sổ tầng trệt, một vết dọc ở tường giáp nhà bên, một vết ngang ở chân tường bếp và một vết mới ở tầng hai. Ba tháng sau, chỉ vết ở tường giáp nhà bên dài thêm, và đó là vết anh mang ảnh đi hỏi kỹ sư.
Đánh dấu một vết nứt đúng cách trong mười phút
Mục tiêu của việc đánh dấu là để lần sau nhìn vào biết ngay vết nứt đã đi xa hơn hay chưa, không cần nhớ. Làm theo thứ tự:
- Lau nhẹ bụi quanh hai đầu vết nứt bằng khăn khô. Không cạo, không đục lớp vữa để "nhìn cho rõ".
- Tìm điểm tận cùng của vết nứt ở cả hai đầu. Soi đèn pin chiếu xiên sát mặt tường, vết mảnh đến đâu sẽ hiện ra đến đó. Nhiều người đánh dấu sớm hơn điểm tận cùng thật vài phân, và lần sau tưởng vết nứt đã dài ra.
- Kẻ một vạch ngắn vuông góc với vết nứt, ngay tại điểm tận cùng, bằng bút chì mềm. Bút chì bền, không loang, dễ xoá khi sơn lại.
- Ghi ngày bên cạnh vạch, chữ nhỏ, ví dụ "12/3". Lần sau nếu vết nứt vượt vạch, kẻ vạch mới và ghi ngày mới ở đầu mới.
- Đánh số vết nứt ở giữa thân, ví dụ "N1", "N2". Số này dùng chung cho ảnh, sổ ghi và lúc trao đổi với kỹ sư.
- Đo và ghi độ rộng ở chỗ rộng nhất, kẻ một dấu nhỏ đánh dấu đúng điểm đo để lần sau đo lại đúng chỗ đó.
- Chụp ảnh cả vết nứt có thước dây đặt cạnh, và một ảnh lùi xa thấy cả bức tường.
Nếu tường vừa sơn và chủ nhà không muốn có vết bút chì, có thể dán một mẩu băng dính giấy cạnh đầu mút rồi kẻ lên băng dính. Băng dính có thể bong theo thời gian nên cách này chỉ hợp cho theo dõi ngắn.
Lịch xem lại trong ba tháng đầu
Lịch dưới đây là nhịp tham khảo cho vết nứt chưa có dấu hiệu nguy hiểm. Mỗi lần xem chỉ mất vài phút cho mỗi vết.
| Thời điểm | Làm gì | Nếu thấy thay đổi |
|---|---|---|
| Ngày thứ 1 | Đánh dấu, đánh số, đo, chụp ảnh gốc | Đây là mốc so sánh, chưa có gì để so |
| Ngày 2 đến ngày 7 | Nhìn lướt mỗi ngày hai đầu mút | Vượt vạch rõ trong tuần đầu: gọi kỹ sư, không chờ hết lịch |
| Tuần 2 đến tuần 4 | Mỗi tuần một lần: kiểm vạch, đo lại đúng điểm cũ, chụp ảnh | Dài thêm hoặc rộng thêm đều đặn: đặt lịch mời kỹ sư |
| Tháng 2 và tháng 3 | Hai tuần một lần, thêm một lần ngay sau trận mưa lớn hoặc đợt nắng gắt | Thay đổi theo thời tiết rồi trở lại: ghi chú, xem tiếp |
| Sau tháng 3 | Mỗi tháng một lần, hoặc khi có sự kiện: nhà bên thi công, ngập, có rung lớn | Đứng yên cả ba tháng: thường là vết cũ đã ổn định |
Đừng rút ngắn lịch chỉ vì tuần đầu không thấy gì. Lún nền có thể chậm, nhiều tháng mới lộ ra. Ngược lại, cũng đừng biến việc theo dõi thành nỗi ám ảnh đo mỗi giờ: số đo trong một ngày thay đổi rất ít và dễ làm bạn hiểu nhầm.
Đọc kết quả sau ba tháng theo dõi
Vạch đầu mút không bị vượt, độ rộng không đổi. Đây là kết quả hay gặp nhất với vết nứt cũ trong nhà đã ở nhiều năm. Thường bạn có thể trám và sơn lại, nhưng nên giữ ảnh và vị trí, vì vết trám bị nứt lại sau này là tín hiệu đáng chú ý.
Độ rộng lúc to lúc nhỏ theo mùa, không dài thêm. Thường là co giãn do nhiệt độ và độ ẩm ở chỗ tiếp giáp hai vật liệu khác nhau. Vẫn cần ghi chép thêm một chu kỳ mùa để chắc.
Dài thêm hoặc rộng thêm theo một chiều, không quay lại. Kết cấu đang chuyển động một chiều, có thể do lún. Đây là lúc mời kỹ sư kết cấu đến xem, mang theo sổ ghi và ảnh.
Vết nứt mới xuất hiện gần vết đang theo dõi, hoặc vết cũ mọc nhánh. Ứng suất trong tường đang tìm đường giải phóng mới. Đừng chờ thêm, mời kỹ sư.
Vết nứt thay đổi ngay sau một sự kiện cụ thể như nhà bên ép cọc, trận ngập, xe tải đỗ sát tường. Ghi rõ ngày giờ sự kiện bên cạnh số đo. Thông tin này giúp kỹ sư xác định nguyên nhân và có ích nếu sau này phải làm việc với bên gây ảnh hưởng.
Áp vào hoàn cảnh nhà bạn: căn hộ, nhà thuê, nhà vắng chủ
Căn hộ chung cư, nhà tập thể. Vết nứt trong căn hộ có thể bắt nguồn từ kết cấu chung của cả khối. Bạn vẫn đánh dấu và đo như bình thường, nhưng nên báo sớm cho ban quản trị hoặc ban quản lý nhà và hỏi xem các căn trên, dưới có vết tương tự không. Ba căn cùng nứt ở một vị trí là thông tin quan trọng hơn một căn nứt rất rộng.
Nhà đang thuê. Báo chủ nhà bằng tin nhắn có ảnh và ngày, đề nghị được đánh dấu bằng bút chì để theo dõi. Lưu lại tin nhắn. Việc mời kỹ sư và sửa chữa là việc của chủ sở hữu, nhưng chuỗi ảnh của người ở là bằng chứng tốt nhất về diễn biến.
Nhà vắng chủ, chỉ về vài tuần một lần. Thay lịch dày bằng việc nhờ người thân ghé qua chụp đúng các góc đã định, cùng khoảng cách, có thước dây đặt cạnh. Dán một tờ giấy hướng dẫn trong tủ ghi số vết và vị trí đứng chụp, để ai đến cũng làm được như nhau.
Nhà có người già, trẻ nhỏ ở tầng có vết nứt đáng ngờ. Trong lúc chờ kết quả theo dõi, có thể tạm chuyển chỗ ngủ ra khỏi phòng có vết nứt xiên lớn hoặc vết nứt gần trần. Đây là biện pháp phòng ngừa đơn giản, không tốn kém, không có nghĩa là nhà sắp sập.
Nhà vừa mua, chưa biết lịch sử. Hỏi chủ cũ vết nứt có từ khi nào, đã trám chưa. Vết trám cũ bị nứt lại tại đúng chỗ là dấu hiệu nên theo dõi kỹ hơn vết nứt chưa từng được xử lý.
Lỗi hay gặp khi tự theo dõi vết nứt
Phần lớn sổ theo dõi mà chủ nhà mang đến cho kỹ sư không dùng được vì vướng một trong những lỗi sau:
- Đánh dấu bằng bút dạ hoặc sơn xịt, vừa loang vừa che mất đầu mút thật.
- Đo mỗi lần một chỗ khác nhau trên cùng vết nứt, nên số đo nhảy lung tung dù vết nứt không đổi.
- Không ghi ngày, hoặc ghi ngày vào giấy rời rồi thất lạc.
- Trám vết nứt ngay trong lúc đang theo dõi, xoá luôn bằng chứng duy nhất. Muốn trám thì chờ có kết luận.
- Đục rộng vết nứt để "xem bên trong". Việc này làm hỏng lớp bảo vệ và với tường chịu lực thì không nên tự làm.
- Chỉ chụp ảnh cận, không có ảnh xa, nên kỹ sư không biết vết nứt nằm ở đâu so với cửa, cột, dầm.
- Theo dõi đều đặn được hai tuần rồi bỏ, đúng lúc thông tin bắt đầu có giá trị.
Một sổ theo dõi đơn giản nhưng đều tay trong ba tháng thường có giá trị hơn một bộ dụng cụ đắt tiền dùng nửa vời. Kỹ sư cần chuỗi số liệu, không cần số liệu thật tinh vi.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt tường cần theo dõi bao lâu mới kết luận được?
Ít nhất ba tháng cho một nhận định ban đầu, tốt hơn là qua đủ một mùa mưa và một mùa nắng. Nếu trong thời gian đó vết nứt dài ra hay rộng ra rõ thì không cần chờ đủ, mời kỹ sư sớm.
Dùng bút gì để đánh dấu vết nứt trên tường?
Bút chì mềm là đủ: không loang, ít bị phai, xoá được khi sơn lại. Tránh bút dạ, sơn xịt vì nét to che mất đầu mút thật của vết nứt và khó đọc khi so sánh.
Vết nứt dài thêm vài milimét có đáng lo không?
Một lần dài thêm vài milimét có thể do lần trước bạn chưa tìm đúng điểm tận cùng. Nếu nó tiếp tục dài thêm ở những lần sau theo cùng một hướng thì đó là chuyển động thật và nên mời kỹ sư xem.
Có nên trám vết nứt trong lúc đang theo dõi không?
Không nên. Trám xong bạn mất dấu vết để so sánh, và nếu kết cấu còn chuyển động thì vết trám sẽ nứt lại. Hãy chờ theo dõi xong hoặc có ý kiến kỹ sư rồi mới quyết định cách xử lý.
Nhà có quá nhiều vết nứt thì chọn theo dõi vết nào?
Chọn ba đến sáu vết: vết dài và rộng nhất mỗi bức tường, vết xiên ở góc cửa, vết ở tường giáp nhà bên, vết ở tầng thấp nhất và vết mới xuất hiện. Nứt mạng nhện mảnh trên lớp sơn thường không cần theo dõi.
Khi nào phải dừng theo dõi và gọi kỹ sư ngay?
Khi vết nứt nằm trên cột, dầm, mặt dưới sàn; khi nó rộng ra thấy được trong một hai ngày; khi có tiếng răng rắc, vữa rơi, cửa kẹt đột ngột hoặc tường nghiêng rõ. Lúc đó đưa người ra khỏi khu vực trước.