Dây dọi đo nghiêng bằng cách so một đường thẳng đứng tuyệt đối (sợi dây có quả nặng) với mặt tường hay mép cột: treo dây cách mặt tường một khoảng cố định ở đỉnh, đo khoảng cách từ dây đến tường ở chân, phần chênh chia cho chiều cao chính là độ nghiêng. Một lần đo cho biết bức tường lệch bao nhiêu; nhiều lần đo cách nhau vài tuần cho biết nó có đang nghiêng thêm hay không, và đó mới là điều quan trọng.
Tường và cột không bao giờ thẳng tuyệt đối ngay từ khi xây; lệch vài milimét mỗi tầng là chuyện thường. Vì vậy con số đầu tiên rất dễ gây hoảng oan. Phần dưới hướng dẫn làm bộ dây dọi chắc chắn, đo đúng cách, quy đổi ra tỉ lệ, các mức tham khảo hay được nhắc đến, và cách phân biệt lệch do thi công với nghiêng do lún.
Chuẩn bị bộ dây dọi đo được
Dây dọi bán sẵn ở cửa hàng dụng cụ xây dựng. Muốn đo nghiêng cho nhà ở, bạn cần thêm vài thứ để số đo lặp lại được:
- Quả dọi nặng vừa phải, loại thợ hồ dùng. Quả quá nhẹ thì dây đung đưa mãi không đứng.
- Dây mảnh, không giãn, dài hơn chiều cao cần đo khoảng nửa mét. Dây cước câu cá dùng tốt.
- Khối đệm ở đỉnh: một mẩu gỗ vuông, mỗi cạnh vài phân, khoét rãnh nhỏ để dây đi qua. Áp khối đệm vào tường, dây sẽ luôn cách tường đúng bằng bề dày khối gỗ ở điểm treo. Đây là chi tiết quyết định độ chính xác.
- Xô nước nhỏ đặt dưới chân để quả dọi nhúng vào, nước làm dây đứng yên nhanh, nhất là khi có gió.
- Thước thép chia đến milimét để đo khoảng cách từ dây đến tường ở chân.
- Bút chì để đánh dấu điểm treo và điểm đo trên tường, sổ ghi chép.
- Một người phụ giữ đầu trên. Không đo một mình trên thang.
Không đóng đinh, khoan vít vào cột hay dầm để treo dây. Người giữ đầu trên áp khối đệm vào tường bằng tay, hoặc treo từ lan can, khung cửa sổ tầng trên, những chỗ có sẵn.
Đo một bức tường từng bước
Lấy ví dụ một bức tường cao chừng ba mét ở tầng trệt, đo tại góc nhà, chỗ tường giao với tường vuông góc, vì góc nhà phản ánh nghiêng rõ nhất.
- Đánh dấu điểm treo ở trên cao, sát trần, bằng một vạch chì có ký hiệu, ví dụ "D1 trên". Lần sau treo đúng chỗ này.
- Người phụ áp khối đệm vào điểm treo, thả dây xuống, quả dọi nhúng trong xô nước.
- Chờ dây đứng yên hẳn, thường mất một hai phút.
- Ở chân tường, cách nền khoảng mười phân, đánh dấu điểm đo "D1 dưới" ngay sau dây.
- Đo khoảng cách từ dây đến mặt tường tại điểm đo dưới, thước vuông góc với tường, đọc đến milimét.
- Lấy số đo dưới trừ đi bề dày khối đệm. Kết quả dương: chân tường lùi vào so với đỉnh, nghĩa là đỉnh đang ngả ra phía dây. Kết quả âm: ngược lại.
- Đo khoảng cách dọc giữa điểm treo và điểm đo dưới, đó là chiều cao đo.
- Ghi vào sổ: ngày, vị trí, chiều cao đo, bề dày khối đệm, số đo dưới, độ lệch, hướng lệch.
Đo cả hai mặt của góc nhà để biết nghiêng theo hai phương. Một ngôi nhà phố thường đáng chú ý nhất là nghiêng ngang, về phía nhà bên, vì phía đó có hai móng sát nhau.
Quy ra tỉ lệ nghiêng và các mức tham khảo
Độ nghiêng thường được nói bằng tỉ lệ: độ lệch chia cho chiều cao. Ví dụ lệch 12 mm trên chiều cao 3 m là 12 phần 3.000, tức khoảng 1/250. Bảng dưới là các mức hay được nhắc trong tài liệu về ảnh hưởng của lún đến nhà; chỉ là tham khảo để bạn hiểu, kỹ sư quyết định.
| Tỉ lệ (tham khảo) | Ví dụ trên 3 m chiều cao | Thường được hiểu là |
|---|---|---|
| Nhỏ hơn khoảng 1/500 | Lệch dưới khoảng 6 mm | Thường nằm trong sai lệch thi công, khó thấy bằng mắt |
| Khoảng 1/500 đến 1/250 | Lệch khoảng 6 đến 12 mm | Cần đo lại, so với các vị trí khác trong nhà |
| Khoảng 1/250 | Lệch khoảng 12 mm | Mức nhiều tài liệu cho là bắt đầu nhận thấy bằng mắt |
| Lớn hơn khoảng 1/250 | Lệch trên khoảng 12 mm | Nên mời kỹ sư đánh giá, nhất là khi kèm nứt, cửa kẹt |
| Lớn hơn nhiều, hoặc tăng giữa các lần đo | Lệch vài chục mm hoặc tăng đều | Mời kỹ sư sớm, cân nhắc hạn chế sử dụng |
Con số trong bảng không phải ngưỡng an toàn. Một ngôi nhà nghiêng 1/300 đã đứng yên hai mươi năm có thể ít đáng lo hơn một ngôi nhà nghiêng 1/600 mà mỗi tháng nghiêng thêm. Kỹ sư sẽ xét cùng lúc độ nghiêng, tốc độ, loại móng, chiều cao nhà và các dấu hiệu đi kèm.
Phân biệt lệch do xây với nghiêng do lún
Đo nhiều chỗ, so hướng lệch. Nếu các góc nhà lệch lung tung, chỗ ngả ra chỗ ngả vào, thường là sai lệch khi xây. Nếu mọi góc cùng ngả về một hướng với độ lệch gần nhau, khả năng cả khối nhà đang nghiêng theo một hướng là đáng tính.
Đo theo từng tầng. Với nhà nhiều tầng, đo riêng từng tầng ở cùng một góc. Nghiêng do lún thường cộng dồn đều lên cao; lệch do thi công thì mỗi tầng một kiểu.
So với dấu hiệu khác. Nghiêng do lún hay đi kèm vết nứt xiên ở tường, khe hở giữa nền và chân tường, cửa kẹt ở cùng phía, bi lăn về một hướng trên sàn. Lệch do xây thì thường "sạch", không có dấu hiệu kèm.
Đo lặp lại sau vài tuần. Đây là phép thử rõ nhất. Lệch do xây đứng yên; nghiêng do lún đang tiếp diễn sẽ thay đổi giữa các lần. Lần đo sau phải treo đúng điểm cũ, cùng khối đệm.
Hỏi chuyện nhà bên. Nhà bên mới xây, mới đào tầng hầm, mới ép cọc mà nhà bạn ngả về phía đó là thông tin đáng báo cho kỹ sư ngay.
Nhìn nghiêng mặt tiền từ bên ngoài mà không cần trèo
Mặt tiền nhà phố là chỗ chủ nhà hay lo nhất nhưng cũng khó đo nhất, vì phải ra ban công hay mái. Có một cách ước lượng không cần trèo: đứng ở vỉa hè phía đối diện, cách nhà một khoảng bằng hai ba lần chiều cao nhà, giơ dây dọi trước mặt bằng tay duỗi thẳng, nhắm một mắt, cho dây trùng với mép tường nhà ở chân. Nhìn lên đỉnh: nếu mép nhà ở đỉnh lệch hẳn khỏi dây, nhà nghiêng theo phương ngang mặt đường.
Cách này chỉ cho cảm nhận, không cho số đáng tin, và chỉ thấy được nghiêng sang trái phải, không thấy nghiêng ra phía đường. Nó hữu ích nhất khi so hai nhà liền kề: nếu nhà bạn và nhà bên cùng ngả về một phía với khe giữa hai nhà hẹp dần lên trên, hai ngôi nhà đang tựa vào nhau, đây là thông tin nên báo kỹ sư sớm. Khe giữa hai nhà hẹp dần lên cao cũng là thứ nhìn thấy được từ dưới đường mà không cần dụng cụ.
Muốn lặp lại phép nhìn này, chọn một chỗ đứng cố định như mép cột điện hay góc bồn cây, chụp ảnh từ đó mỗi lần, máy đặt trên bậc thềm hoặc gờ tường cho cùng độ cao. So ảnh theo thời gian dễ hơn so trí nhớ.
Đừng ra mái, ra mép ban công không lan can hay leo giàn để treo dây đo mặt tiền. Đo nghiêng mặt ngoài nhà cao tầng một cách chính xác là việc của kỹ sư với máy trắc đạc đặt dưới đất, không ai phải trèo.
Nhà phố hẹp, nhà tập thể, nhà cấp bốn: đo ở đâu cho đúng
Nhà phố hẹp và cao như nhà anh Tâm ở phường C là kiểu nhà nhạy với nghiêng ngang nhất, vì bề ngang chỉ vài mét mà cao nhiều tầng. Nên đo ở cả hai góc phía trước và hai góc phía sau tầng trệt, rồi đo mặt tiền từ bên ngoài nếu có ban công các tầng để treo dây. Đừng thò người ra ngoài lan can để giữ dây; nếu không có chỗ treo an toàn thì chỉ đo trong nhà.
Với căn hộ trong nhà tập thể cũ như căn của cô Lan, độ nghiêng của một căn phản ánh cả khối nhà, nên kết quả đo có giá trị hơn khi nhiều hộ cùng đo và cùng gửi ban quản lý nhà. Một hộ đo thấy lệch lớn chưa nói được gì; ba hộ ở ba tầng cùng thấy lệch về một phía thì đáng mời kỹ sư cho cả khối.
Nhà cấp bốn tường gạch chịu lực thấp tầng, độ nghiêng thường nhỏ nhưng tường dễ phình bụng do mái đẩy hoặc móng gạch yếu. Ngoài đo nghiêng ở góc, nên treo dây ở giữa bức tường dài để xem tường có cong ra giữa chừng không. Tường phình ra ở giữa, kèm nứt ngang, là trường hợp nên mời người có chuyên môn xem sớm.
Lỗi hay gặp khi đo nghiêng bằng dây dọi
Phần lớn kết quả "nhà nghiêng nặng" mà chủ nhà tự đo ra là do vướng một trong mấy lỗi sau, không phải do nhà:
- Treo dây sát mặt tường không có khối đệm, dây chạm vào gờ vữa, chỉ phào nên bị lệch.
- Đo khi dây còn đung đưa, hoặc khi có gió lùa qua cửa.
- Đo trên lớp ốp, chỉ trang trí, phào chân tường, thay vì mặt tường thật.
- Đo ở giữa bức tường dài rồi coi là nghiêng của cả nhà, trong khi chỗ đó chỉ là tường hơi cong lúc trát.
- Lần sau treo ở điểm khác, dùng khối đệm khác, nên hai lần đo không so được.
- Quên trừ bề dày khối đệm, hoặc trừ hai lần.
- Đứng ở bậc trên cùng của thang để giữ dây. Đây là lỗi nguy hiểm nhất trong cả việc đo.
Nếu kết quả đo cho thấy nghiêng lớn, đừng vội kết luận. Đo lại ở hai góc khác, kiểm lại cách treo, rồi mới mang số đo đến kỹ sư. Kỹ sư có thiết bị trắc đạc cho độ chính xác cao hơn nhiều và đo được cả mặt ngoài nhà ở tầng cao.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nghiêng bao nhiêu là nguy hiểm?
Không có một con số chung. Nhiều tài liệu xem khoảng 1/250 chiều cao là mức bắt đầu nhận thấy bằng mắt, nhưng mức nguy hiểm phụ thuộc loại móng, chiều cao nhà và nhất là nhà có đang nghiêng thêm hay không. Kỹ sư quyết định sau khi khảo sát.
Có thể dùng thước thuỷ thay dây dọi để đo nghiêng không?
Thước thuỷ dài một mét áp lên tường cho biết đoạn tường đó có thẳng đứng không, nhưng chỉ đo được một đoạn ngắn và sai số lớn khi quy ra cả chiều cao. Dây dọi treo hết chiều cao tầng cho kết quả tốt hơn cho việc đo nghiêng.
Đo nghiêng nhà bao lâu một lần?
Đo lần đầu để có mốc, đo lại sau hai đến bốn tuần, rồi mỗi tháng trong vài tháng. Nếu nhà bên đang thi công phần ngầm thì đo dày hơn, mỗi tuần. Mỗi lần treo đúng điểm cũ, cùng khối đệm.
Tường lệch vài milimét có phải nhà đang lún không?
Thường là không. Tường và cột khi xây vốn đã lệch vài milimét mỗi tầng. Chỉ khi nhiều góc cùng ngả một hướng, có nứt và cửa kẹt đi kèm, hoặc độ lệch tăng giữa các lần đo thì mới nên nghĩ đến lún.
Có nên khoan vít vào cột để treo dây dọi không?
Không nên. Khoan vào cột, dầm có thể làm hỏng lớp bê tông bảo vệ cốt thép. Hãy giữ khối đệm bằng tay hoặc treo từ lan can, khung cửa có sẵn. Nếu cần điểm treo cố định lâu dài, hỏi kỹ sư.
Nhà nghiêng sang nhà bên thì phải làm gì?
Đo nghiêng ở nhiều vị trí, chụp ảnh, ghi ngày, rồi mời kỹ sư kết cấu đánh giá. Nếu nhà bên đang thi công, báo bên thi công và UBND cấp xã. Khi có dấu hiệu nghiêng tăng nhanh, nứt mở rộng, đưa người ra khỏi nhà trước.