Tường gạch chịu lực chịu nén tốt nhưng chịu kéo và chịu cắt kém, nên khi nhà cũ lún lệch, rung lắc hay bị đẩy ngang, các bức tường tách nhau ở góc, phình ra ngoài hoặc nứt chéo; gia cố là buộc chúng lại để làm việc chung, bằng thanh giằng thép xuyên nhà, giằng bê tông chạy quanh đỉnh tường, lưới thép trát vữa hai mặt, khâu vết nứt và thêm trụ bổ. Những cách này giữ tường không tách và không đổ ra ngoài, nhưng không chữa được lún nếu móng còn lún.
Kiểu kết cấu này gặp ở nhà cấp bốn, nhà phố một hai tầng xây trước khi khung bê tông phổ biến, và nhiều khu tập thể cũ. Bài giải thích nguyên lý từng cách, khi nào hợp, và những việc trong nhà làm tường gạch yếu đi mà chủ nhà hay vô tình làm.
Tường gạch chịu lực yếu ở đâu
Ở nhà khung, cột và dầm gánh tải, tường chỉ là vách ngăn. Ở nhà tường chịu lực, chính bức tường là cột: sàn, mái tựa trực tiếp lên tường, tải đi theo tường xuống móng. Gạch và vữa chịu nén khá tốt, nên chừng nào tải chỉ đè thẳng xuống thì tường đứng vững nhiều chục năm.
Rắc rối đến khi có lực kéo hoặc lực đẩy ngang. Móng lún lệch làm một đoạn tường bị kéo xuống, mạch vữa tách, sinh ra vết nứt chéo dạng bậc thang theo mạch gạch. Mái ngói, mái gỗ đẩy ngang đỉnh tường, sàn gỗ không buộc vào tường, làm bức tường dài đứng một mình như tấm bìa và dần phình ra. Góc nhà, chỗ tường ngang gặp tường dọc, nếu ngày xưa xây không cài răng lược thì tách ra thành một vết nứt thẳng đứng chạy suốt chiều cao.
Vữa vôi, vữa tam hợp của nhà cũ còn mềm hơn và yếu hơn vữa xi măng, bị ẩm lâu ngày ở chân tường thì mủn. Chân tường mủn, cộng với các lỗ đục đi dây điện, ống nước, cửa sổ mở rộng thêm qua các đời chủ, làm bức tường mất dần tiết diện mà không ai để ý. Hiểu chỗ yếu là hiểu vì sao các phương pháp gia cố đều xoay quanh một ý: buộc các bức tường lại với nhau và với sàn, mái.
Dấu hiệu ở tường gạch: nguyên nhân thường gặp, mức lo và việc nên làm
Bảng tham khảo; mức lo ghi "thường" vì cần kỹ sư xem tận nơi.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Vết nứt thẳng đứng ở góc nhà, chạy suốt chiều cao | Tường ngang và tường dọc không cài nhau, đang tách | Thường trung bình đến cao | Gắn mốc theo dõi, gọi kỹ sư |
| Tường dài phình ra ngoài, nhìn dọc thấy cong | Thiếu liên kết với sàn, mái, bị đẩy ngang | Thường cao | Đo bằng dây dọi, gọi kỹ sư; tránh đứng dưới chân tường phía ngoài |
| Nứt chéo bậc thang theo mạch vữa | Lún lệch móng | Thường trung bình đến cao | Theo dõi độ rộng, xem cửa có kẹt không, gọi kỹ sư |
| Chân tường vữa mủn, gạch vỡ vụn | Ẩm lâu năm, muối kết tinh | Thường trung bình | Xử lý ẩm, kỹ sư đánh giá tiết diện còn lại |
| Nứt ngang dưới chỗ dầm, sàn tựa lên tường | Tải tập trung, gạch bị ép vỡ | Thường cao | Giảm tải, chống đỡ tạm, gọi kỹ sư |
| Tường nghiêng tăng nhanh, nghe tiếng lạo xạo, gạch rơi | Tường sắp mất ổn định | Cao | Rời khỏi nhà và khu vực hai bên, báo UBND cấp xã, gọi kỹ sư |
Dòng cuối không phải chuyện chờ báo giá. Một bức tường gạch đổ thường đổ nhanh và rơi ra cả phía ngoài, nên khu vực nguy hiểm gồm cả lối đi, sân và nhà bên cạnh.
Các cách buộc tường lại, giải thích bằng nguyên lý
Thanh giằng thép xuyên nhà. Một thanh thép chạy ngang qua nhà, hai đầu xuyên qua hai bức tường đối diện và bắt vào bản thép đệm hoặc thanh chữ thập ở mặt ngoài, được siết căng. Nó kéo hai tường lại, không cho chúng đổ ra. Những tấm thép hình tròn, hình chữ thập trên mặt ngoài các nhà cổ chính là đầu của các thanh giằng này. Thanh có thể giấu trong sàn hoặc trên trần.
Giằng bê tông cốt thép đỉnh tường. Một dải bê tông cốt thép chạy liên tục quanh nhà ở đỉnh tường hoặc ở cao độ sàn, giống chiếc đai buộc quanh thùng gỗ. Nó giữ cho các bức tường không tách nhau ở góc và phân phối tải mái, sàn đều lên tường. Làm trên nhà cũ thì phải đục rãnh từng đoạn, làm xen kẽ để tường không mất chỗ đỡ.
Lưới thép trát vữa hai mặt. Bóc lớp trát cũ, gắn lưới thép lên hai mặt tường, nối hai lưới bằng các thanh xuyên qua tường, rồi trát hoặc phun một lớp vữa dày. Tường trở thành một tấm kẹp có cốt thép, chịu kéo và chịu cắt tốt hơn nhiều. Cách này tăng đáng kể độ cứng nhưng làm tường dày thêm, nặng thêm, và phải nối lưới xuống móng, lên sàn thì mới phát huy hết.
Khâu vết nứt. Cắt rãnh ngang mạch vữa băng qua vết nứt ở nhiều cao độ, đặt các thanh thép nhỏ hoặc thanh xoắn vào rãnh, trám lại bằng vữa hay keo chuyên dùng. Các thanh này như những mũi khâu giữ hai mép nứt. Chỉ có ý nghĩa khi nguyên nhân gây nứt đã dừng.
Trụ bổ và khung bê tông chèn. Đổ thêm trụ bê tông cốt thép ở góc nhà hoặc giữa bức tường dài, liên kết với tường bằng thép cấy và nối vào giằng đỉnh tường. Tường dài được chia thành đoạn ngắn, mỗi đoạn có khung giữ.
Áp vào nhà bạn: căn nhà cấp bốn của bà Sáu
Bà Sáu ở một căn nhà cấp bốn tường gạch hai mươi phân, mái ngói kèo gỗ, xây đã lâu. Tường hông dài khoảng mười hai mét, phía giữa phình ra thấy được khi nhìn dọc từ đầu hồi; ở góc sau có một vết nứt thẳng đứng từ chân lên tận mái. Con trai bà định thay mái ngói bằng mái tôn và đổ thêm một sàn gác lửng.
Kỹ sư đến xem, thả dây dọi đo độ phình, gắn mốc ở vết nứt góc và đề nghị theo dõi hai tháng. Mốc đứng yên, móng không có dấu hiệu lún thêm. Phương án đưa ra là đổ giằng bê tông đỉnh tường chạy quanh nhà trước khi thay mái, thêm hai trụ bổ ở giữa tường hông và ở góc sau nối vào giằng, khâu vết nứt góc. Sàn gác lửng không tựa lên tường cũ mà tựa lên cột và dầm mới có móng riêng.
Gia đình hỏi có thể chỉ trát lại cho phẳng được không. Câu trả lời của kỹ sư: trát lại chỉ che vết nứt, còn tường vẫn đứng một mình như trước; thay mái tôn nhẹ hơn nhưng gió bão lại kéo mạnh hơn ở đỉnh tường. Thứ tự làm, giằng trước mái sau, cũng là điều gia đình không nghĩ tới.
Những việc trong nhà làm tường gạch chịu lực yếu đi
Phần lớn tường gạch nhà cũ yếu đi không vì tuổi mà vì những lần sửa nhỏ. Danh sách nên biết trước khi gọi thợ:
- Đục rãnh ngang dài trên tường để đi dây điện, ống nước; rãnh ngang cắt mất tiết diện suốt chiều dài.
- Mở rộng cửa sổ, đục thêm cửa đi mà không có lanh tô và không tính lại tải.
- Đục hốc tường làm kệ, làm tủ âm tường.
- Bắt dầm sàn gác, mái che, bồn nước lên tường mà không có gối đỡ phân tải.
- Đắp đất, lát sân cao hơn nền cũ làm chân tường ngâm ẩm thường xuyên.
- Xây thêm tầng hoặc tường lên trên tường cũ mà không kiểm tra.
- Tháo bỏ các thanh giằng thép cũ vì thấy vướng hoặc rỉ, không biết chúng đang giữ tường.
Nếu định làm bất kỳ việc nào trong danh sách này trên tường chịu lực, hãy hỏi kỹ sư trước. Chủ nhà không nên tự đục, cắt hay tháo bộ phận nào của tường chịu lực, kể cả các thanh thép có vẻ thừa.
Câu nên hỏi kỹ sư
Khi nhận phương án gia cố tường gạch, những câu sau giúp bạn hiểu nó nhắm đúng vấn đề chưa:
- Tường nhà mình đang yếu vì lún móng, vì thiếu liên kết, hay vì vật liệu xuống cấp?
- Móng đã được kiểm tra chưa, lún đã dừng chưa?
- Phương án giữ tường không tách, không đổ, hay còn tăng khả năng chịu tải?
- Giằng hoặc lưới thép có được nối xuống móng và lên sàn, mái không?
- Thi công từng đoạn thế nào để tường không mất chỗ đỡ?
- Nếu định thay mái, đổ sàn, làm gác thì làm theo thứ tự nào?
- Sau gia cố còn những việc nào trên tường không được làm, ví dụ đục rãnh, mở cửa?
Câu thứ ba giúp tránh hiểu nhầm phổ biến: giằng tường giữ cho nhà không tách, không đổ, nhưng không có nghĩa là tường gạch cũ gánh được thêm một tầng.
Lỗi hay gặp khi gia cố tường gạch
Trát lại che vết nứt. Nhà đẹp ra mà tường vẫn tách. Vết nứt lại xuất hiện qua lớp trát mới, và kỹ sư mất dấu vết cũ để đọc.
Đổ giằng một lèo cả chiều dài tường. Đục rãnh suốt bức tường cùng lúc làm phần trên mất chỗ đỡ.
Lưới thép chỉ một mặt, không thanh xuyên. Lớp vữa có lưới dễ bong khỏi tường như một lớp áo, không làm tường làm việc chung.
Khâu nứt khi móng còn lún. Mũi khâu bị kéo đứt hoặc vết nứt mở ở chỗ khác.
Gia cố tường nhưng để chân tường ngâm ẩm. Phần chân vẫn mủn dần, mọi thứ bên trên tựa vào chỗ yếu nhất. Xử lý rãnh thoát nước, cốt sân, chống ẩm chân tường nên nằm trong cùng phương án.
Tháo thanh giằng cũ khi sửa nhà. Thợ thấy thanh thép rỉ chạy ngang trần, nghĩ là đồ thừa và cắt bỏ. Có những bức tường đứng được nhiều năm chỉ nhờ các thanh ấy. Thanh rỉ thì gọi kỹ sư xem để thay, không cắt bỏ.
Làm từng phần rời rạc qua nhiều đời sửa. Một lần khâu nứt, một lần trát lưới một mặt, một lần thêm trụ, không ai nhìn tổng thể. Mỗi lần nên có kỹ sư xem cả ngôi nhà và ghi lại vào hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tường gạch chịu lực có nâng tầng được không?
Tùy độ dày tường, chất lượng gạch vữa, móng và tải tầng mới. Nhiều trường hợp kỹ sư khuyên làm khung cột dầm mới có móng riêng để đỡ tầng trên thay vì đặt lên tường cũ. Cần kiểm định trước khi quyết định.
Thanh giằng thép xuyên nhà có làm mất thẩm mỹ không?
Thanh có thể giấu trong sàn hoặc trên trần, chỉ để lộ bản đệm ở mặt ngoài tường. Nhiều nhà giữ bản đệm như chi tiết trang trí; nếu muốn che, cần chừa chỗ kiểm tra rỉ và độ căng sau này.
Tường phình ra có đẩy vào lại được không?
Thường không nên cố đẩy lại vì dễ làm vỡ tường. Mục tiêu của gia cố là giữ cho tường không phình thêm. Nếu độ phình đã lớn, kỹ sư có thể khuyên tháo và xây lại đoạn tường đó có chống đỡ tạm.
Lưới thép trát có làm tường dày thêm nhiều không?
Tường dày thêm vài phân mỗi mặt, tùy lớp vữa thiết kế. Phòng nhỏ đi một chút, cửa, ổ điện phải chỉnh lại, và tải lên móng tăng nên kỹ sư cần xem cả móng.
Có thể tự khâu vết nứt tường gạch không?
Không nên với tường chịu lực. Việc cắt rãnh ngang qua tường làm giảm tiết diện tạm thời, và khâu khi nguyên nhân chưa dừng thì vô ích. Nên để kỹ sư xác định nguyên nhân và chỉ định cách làm.
Khi nào phải rời khỏi nhà tường gạch đang nứt?
Khi tường nghiêng hoặc phình tăng nhanh, vết nứt mở rộng thấy rõ trong vài ngày, nghe tiếng lạo xạo, gạch vữa rơi, cửa đột ngột kẹt cứng. Lúc đó rời khỏi nhà và khu vực xung quanh, gọi kỹ sư và báo UBND cấp xã nếu có nguy cơ sập.