Khoan cấy thép là khoan lỗ vào bê tông cũ, làm sạch lỗ, bơm keo neo hoặc vữa neo rồi cắm thanh thép vào; khi keo cứng, thanh thép được "trồng" vào khối bê tông và truyền được lực kéo, lực cắt sang phần bê tông mới đổ sau. Đây là chi tiết có mặt trong gần như mọi phương án gia cố: nối dầm mới vào cột cũ, bọc cột, mở rộng móng, mở rộng sàn, đổ thêm bản sàn.
Chỗ nối mới cũ là nơi hỏng nhiều nhất trong các công trình cải tạo, và hỏng thường vì những việc nhìn rất nhỏ: lỗ còn bụi, lỗ ướt, khoan nông, khoan sát mép, keo quá hạn, hoặc khoan trúng và cắt đứt thép chịu lực cũ. Bài này giải thích nguyên lý để bạn biết cần nhìn chỗ nào và hỏi gì.
Thanh thép cấy giữ lại nhờ đâu
Thanh thép đổ liền trong bê tông mới bám nhờ gờ thép ăn khớp với bê tông bao quanh. Thanh thép cấy thì nằm trong một cái lỗ khoan có thành nhẵn hơn, nên lực đi qua hai lớp bám: thép bám vào keo, keo bám vào thành lỗ. Khi kéo, lực truyền dọc theo chiều sâu neo. Lỗ càng sâu, diện tích bám càng lớn, thanh giữ được càng nhiều, cho tới mức mà chính thanh thép đứt trước khi tuột ra. Thiết kế tốt thường nhắm đến chỗ đó: thà thép chảy dẻo có báo trước còn hơn tuột đột ngột.
Có ba kiểu hỏng hay gặp. Thứ nhất, tuột: keo không bám vào thành lỗ vì lỗ còn bụi hoặc ướt, thanh rút ra kèm lớp keo bọc quanh. Thứ hai, vỡ hình nón: bê tông xung quanh bị kéo bung thành một khối hình nón, xảy ra khi neo nông, bê tông yếu, hoặc nhiều thanh đặt quá gần nhau. Thứ ba, vỡ mép: lỗ khoan quá sát mép dầm, mép sàn, lực đẩy làm sứt cả mảng bê tông mép.
Vì thế các thông số kỹ sư ghi trong bản vẽ, đường kính lỗ, chiều sâu neo, khoảng cách tới mép, khoảng cách giữa các thanh, loại keo, đều có lý do. Đội thi công khoan nông đi vài phân "cho nhanh" là bớt đi một phần sức giữ mà không ai nhìn thấy được.
Bụi trong lỗ: kẻ thù số một
Vì sao bụi quan trọng. Mũi khoan nghiền bê tông thành bột mịn bám kín thành lỗ. Keo bơm vào sẽ dính vào lớp bột ấy chứ không chạm thành bê tông. Thanh thép trông như đã cấy chắc, nhưng chỉ đang bám vào bụi.
Làm sạch đúng nghĩa. Quy trình thường là thổi, chải bằng bàn chải ống, rồi thổi lại, lặp vài lượt theo hướng dẫn của vật liệu. Chỉ thổi một lần bằng miệng hay bơm tay là chưa đủ.
Lỗ ướt, lỗ có nước. Nhiều loại keo giảm bám rất mạnh khi lỗ ướt hoặc có nước đọng. Lỗ khoan ở chân móng, gần bể nước cần được làm khô hoặc dùng vật liệu chịu được điều kiện ẩm theo chỉ định.
Bơm keo từ đáy lên. Vòi bơm phải đưa xuống đáy lỗ rồi rút dần ra để không nhốt bọt khí. Cắm thép bằng cách xoay nhẹ để keo bao kín, keo phải trào nhẹ ra miệng lỗ.
Thời gian thao tác và đông cứng. Keo có khoảng thời gian thao tác ngắn và thời gian đông cứng phụ thuộc nhiệt độ. Rung lắc thanh thép, buộc thép, đổ bê tông khi keo chưa cứng làm hỏng liên kết.
Dấu hiệu khoan cấy làm ẩu, mức lo và việc nên làm
Bảng tham khảo những gì bạn có thể tự nhìn thấy ở công trường nhà mình; mức lo ghi "thường" vì kỹ sư mới đánh giá được đầy đủ.
| Dấu hiệu bạn thấy | Ý nghĩa thường gặp | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Không thấy ai thổi, chải lỗ trước khi bơm keo | Bám dính kém | Thường cao | Yêu cầu dừng, hỏi giám sát kỹ thuật |
| Thanh thép cắm vào mà keo không trào ra miệng lỗ | Thiếu keo, có rỗng | Thường trung bình | Đề nghị kiểm tra, có thể khoan lại |
| Thanh thép lắc được sau thời gian đông cứng | Neo hỏng | Thường cao | Đánh dấu, báo kỹ sư, không đổ bê tông lên |
| Thợ bẻ cong thanh đã cấy để chỉnh vị trí | Có thể làm nứt keo, vỡ chân neo | Thường trung bình | Hỏi kỹ sư có chấp nhận không |
| Khoan trúng thép, thợ khoan xuyên luôn | Cắt thép chịu lực cũ | Thường cao | Dừng, báo kỹ sư dời vị trí lỗ |
| Lỗ quá sát mép, mép bê tông sứt | Vỡ mép, mất sức giữ | Thường trung bình | Kỹ sư quyết định khoan lại vị trí khác |
Bạn không cần đứng canh từng lỗ, nhưng nhìn một buổi đầu tiên sẽ biết đội thi công làm có quy trình hay không. Đội làm cẩn thận thì lỗ thứ nhất và lỗ thứ một trăm giống nhau.
Ở nhà anh Khoa, chủ nhà đứng xem buổi cấy thép đầu tiên cho dầm sàn gác và thấy thợ chỉ thổi lỗ bằng miệng rồi bơm keo. Anh chụp ảnh gửi kỹ sư; hôm sau đội thi công mang bàn chải ống và bơm thổi lên, khoan lại sáu lỗ đã cấy và có thêm buổi thử kéo. Một tấm ảnh gửi đúng lúc rẻ hơn nhiều so với đục bỏ một dầm đã đổ.
Khoan trúng thép cũ: chuyện nhỏ có thể thành chuyện lớn
Bê tông cũ có cốt thép bên trong mà vị trí không ai nhớ chính xác. Mũi khoan bê tông khi chạm thép sẽ khựng lại, tiếng khoan thay đổi, có khi bụi khoan ra lẫn mạt kim loại. Thói quen nguy hiểm là đổi sang mũi khoan sắt và khoan xuyên luôn "cho đúng vị trí bản vẽ". Một lỗ khoan cắt đứt thép chịu lực chính của dầm hay cột có thể làm yếu đúng bộ phận đang cần gia cố.
Cách làm đúng là dò thép trước bằng máy dò, đánh dấu vị trí thép cũ trên bề mặt, rồi bố trí lỗ khoan tránh ra. Khi vẫn khoan trúng, lỗ đó bị bỏ, bơm vữa lấp lại, và lỗ mới được dời sang một khoảng theo chỉ định của kỹ sư. Bản vẽ gia cố tốt thường có ghi chú cho phép xê dịch vị trí lỗ trong một phạm vi.
Chủ nhà không nên tự khoan bất kỳ lỗ nào vào cột, dầm, sàn chịu lực, dù chỉ để bắt kệ nặng, treo bồn nước hay đi ống. Một lỗ khoan sai chỗ ở đầu dầm, chân cột có thể nằm đúng vùng chịu lực lớn nhất. Khi cần khoan, hãy hỏi kỹ sư vùng nào được và không được khoan.
Những chỗ trong nhà hay phải cấy thép, và điều riêng của từng chỗ
Nối dầm mới vào cột hoặc dầm cũ. Khi mở rộng phòng, thêm sàn gác, thép dầm mới được cấy vào cột cũ. Đây là chỗ chịu cả lực cắt lớn ở gối dầm, nên chiều sâu neo và khoảng cách mép rất quan trọng. Cột cũ nhỏ thì nhiều khi không đủ chỗ để neo, kỹ sư phải bọc cột trước hoặc thêm cột mới.
Bọc cột, bọc dầm. Thép dọc của lớp bọc cấy xuống móng, xuyên qua sàn; thép chờ cấy vào mặt cột để liên kết lớp bọc. Số lỗ nhiều, dễ khoan trúng thép cũ, nên khâu dò thép không được bỏ.
Mở rộng móng. Thép cấy ngang vào thành móng cũ để nối móng mới. Lỗ khoan ở dưới thấp, ẩm, có khi có nước ngầm; loại keo phải chịu được điều kiện ẩm và lỗ phải được làm khô theo chỉ định.
Mở rộng sàn, đổ thêm ban công, ô văng. Đây là chỗ nguy hiểm nhất vì bộ phận nhô ra chỉ được giữ bởi chính các thanh cấy; nếu neo hỏng, cả mảng có thể rơi. Nhiều kỹ sư không chấp nhận làm ban công công-xôn chỉ bằng thép cấy vào mép sàn cũ mà yêu cầu dầm đỡ riêng.
Đổ thêm lớp bê tông lên mặt sàn cũ. Thép hoặc chốt cấy theo lưới để hai lớp chịu cắt chung, không trượt lên nhau. Bề mặt sàn cũ phải được đục nhám và làm sạch hết lớp gạch, vữa lót.
Thử kéo nhổ và các điểm nghiệm thu
Với các phương án quan trọng, kỹ sư yêu cầu thử kéo nhổ tại hiện trường: dùng kích kéo một số thanh đã cấy tới một lực quy định để kiểm tra chúng không tuột. Trình tự nghiệm thu thường gặp:
- Kiểm tra vật liệu: loại keo đúng chỉ định, còn hạn dùng, bảo quản đúng.
- Kiểm tra vị trí lỗ đã dò thép, khoảng cách mép, khoảng cách giữa các lỗ.
- Kiểm tra đường kính và chiều sâu lỗ bằng que đo trên một số lỗ ngẫu nhiên.
- Chứng kiến làm sạch lỗ ở vài lỗ đầu tiên.
- Kiểm tra keo trào miệng lỗ, thanh không lắc sau thời gian đông cứng.
- Thử kéo nhổ theo số lượng và lực kỹ sư yêu cầu, ghi biên bản; thanh nào không đạt thì xử lý theo chỉ định.
- Chụp ảnh tổng thể các thanh đã cấy trước khi buộc thép và đổ bê tông.
Lực thử và số thanh thử do kỹ sư đặt. Việc của chủ nhà là hỏi có thử hay không, và giữ biên bản. Một biên bản thử kéo là bằng chứng rõ ràng nhất cho phần việc nằm vĩnh viễn trong bê tông.
Câu nên hỏi kỹ sư về chi tiết cấy thép
Mang theo danh sách này khi trao đổi bản vẽ gia cố:
- Chiều sâu neo cho từng loại thanh là bao nhiêu, ghi ở đâu trên bản vẽ?
- Loại keo hay vữa neo nào, có chịu được lỗ ẩm không, thời gian đông cứng ở nhiệt độ hiện tại?
- Bê tông cũ đã được kiểm tra cường độ chưa, có đủ để neo như thiết kế không?
- Có dò thép trước khi khoan không, khi khoan trúng thì xử lý thế nào?
- Có thử kéo nhổ không, bao nhiêu thanh, ai chứng kiến?
- Mặt tiếp xúc giữa bê tông mới và cũ được xử lý ra sao: đục nhám, làm ẩm, chất kết nối?
- Nếu thanh cấy không đạt khi thử, phương án thay thế là gì?
Câu hỏi về mặt tiếp xúc đáng chú ý: thanh cấy giữ hai khối bê tông lại với nhau, nhưng mặt tiếp xúc được đục nhám và xử lý đúng mới giúp chúng chịu cắt chung. Bê tông mới đổ lên mặt cũ trơn bóng sẽ dễ tách thành một đường nứt thẳng tắp dọc chỗ nối.
Câu hỏi thường gặp
Khoan cấy thép có chắc bằng thép đổ liền không?
Nếu thiết kế đủ chiều sâu, làm sạch lỗ đúng và dùng đúng keo, thanh cấy có thể đạt sức giữ tương đương hoặc đủ để thép chảy dẻo trước khi tuột. Chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề và quy trình.
Có thể dùng vữa xi măng thay keo để cấy thép không?
Có loại vữa neo gốc xi măng chuyên dùng, nhưng không phải vữa xi măng trộn tay thông thường. Loại vật liệu neo do kỹ sư chỉ định theo lực cần truyền, điều kiện ẩm và thời gian thi công.
Khoan cấy thép có làm yếu cột, dầm cũ không?
Mỗi lỗ khoan đều lấy đi một ít bê tông. Nếu bố trí đúng, tránh thép cũ, đủ khoảng cách mép và giữa các lỗ, ảnh hưởng nằm trong tính toán. Khoan dày đặc, khoan trúng thép, khoan sát mép thì có thể làm yếu bộ phận.
Chủ nhà có thể tự khoan cấy thép để làm mái che, ban công không?
Không nên. Mái che, ban công nhô ra là các bộ phận công-xôn, lực kéo ở chân neo rất lớn và hỏng thì rơi xuống người bên dưới. Cần kỹ sư tính và đội thi công có quy trình.
Thử kéo nhổ có làm hỏng thanh thép đã cấy không?
Lực thử thường được đặt ở mức không làm hỏng thanh đạt yêu cầu. Thanh nào tuột hoặc biến dạng khi thử thì đó chính là thanh cần làm lại, và việc thử đã làm đúng nhiệm vụ của nó.
Nhìn bên ngoài có biết thép đã cấy đủ sâu không?
Không. Sau khi cấy chỉ thấy phần thanh nhô ra. Cách kiểm là đo chiều sâu lỗ trước khi bơm keo, xem ghi chép thi công và biên bản thử kéo nếu có.