Có, ngập lâu ngày có thể ảnh hưởng đến móng và nền, nhưng theo những cách khác nhau tùy nước đứng yên hay chảy, nền đất là gì và móng làm bằng gì. Nước đứng yên nhiều ngày chủ yếu làm đất dưới nền mềm đi và làm tường, móng gạch ngậm nước; khi nước rút, đất có thể lún thêm. Nước chảy xiết qua chân nhà thì nguy hiểm hơn: nó có thể cuốn đất dưới móng đi, để lại khoảng rỗng mà nhìn từ trên không thấy.
Phần dọn dẹp, điện nước, vệ sinh sau lũ đã có nhiều hướng dẫn. Bài này chỉ đi vào phần kết cấu: những gì xảy ra dưới mặt đất khi nhà bị ngập, dấu hiệu nào cho thấy móng hoặc nền đã bị ảnh hưởng, và những trường hợp không nên vào nhà cho tới khi có người chuyên môn xem.
Ba cách nước làm yếu nền và móng
Đất dưới nền bị bão hòa và mềm đi. Đất sét, đất pha khi ngậm đầy nước mất bớt khả năng chịu tải. Trong thời gian ngập, nhà vẫn đứng nhờ nước cũng đỡ một phần; khi nước rút nhanh, đất vừa mềm vừa phải gánh lại toàn bộ tải, lún thêm thường xảy ra trong những tuần sau đó, nhất là ở nền đắp hoặc đất ao lấp.
Nước chảy cuốn đất đi. Ở nhà ven sông, ven suối, đầu dốc hoặc ngay chỗ nước dồn qua khe giữa hai nhà, dòng chảy có thể xói đất quanh và dưới móng. Móng nông, móng gạch đặt trên đất cát là trường hợp dễ bị xói hụt chân nhất. Phần rỗng thường nằm khuất dưới mép nền hoặc dưới sân.
Vật liệu móng và chân tường ngậm nước. Móng gạch, đá xây vữa vôi hoặc vữa mác thấp ngâm lâu ngày có thể bị mủn mạch vữa. Chân tường gạch hút nước lên cao, sau ngập vữa bở, lớp trát phồng. Móng bê tông cốt thép chịu ngâm tốt hơn, nhưng nếu nước ngập mặn hoặc lẫn nước thải, thép lộ ra có thể rỉ nhanh hơn.
Ba cơ chế này có thể xảy ra cùng lúc. Một ngôi nhà ngập nước đứng yên một tuần trên nền sét thường chịu ảnh hưởng nhẹ hơn hẳn một ngôi nhà chỉ ngập một đêm nhưng nằm ngay đường nước chảy xiết.
Những trường hợp chưa nên vào nhà
Sau khi nước rút, sự sốt ruột muốn vào dọn ngay là dễ hiểu. Nhưng nếu thấy một trong những dấu hiệu dưới đây, hãy đứng ngoài và chờ người có chuyên môn:
- Nhìn từ ngoài thấy nhà nghiêng, mái võng, cột hoặc tường lệch khỏi phương thẳng đứng.
- Có khoảng hở, hàm ếch dưới mép nền, dưới bậc thềm hoặc ở chân móng phía dòng chảy.
- Tường bị đẩy phình ra, có vết nứt ngang dài ở chân tường.
- Sàn tầng trệt sụt, gõ vào nghe rỗng thành mảng lớn.
- Nhà bên cạnh hoặc bờ đất sát nhà vừa sạt, đất còn đang chuyển động.
- Có tiếng nứt, tiếng răng rắc khi gió thổi hoặc khi có người bước vào.
- Nước vẫn đang chảy qua chân nhà dù mực nước đã thấp.
Trong các trường hợp này, báo UBND cấp xã nơi có nhà và chờ đánh giá. Ở nhiều địa phương, sau lũ lớn, chính quyền tổ chức kiểm tra an toàn nhà ở; hãy đăng ký để nhà mình được xem. Không tự chống đỡ, không tự đào để xem móng.
Sau ngập: dấu hiệu, nguyên nhân thường gặp và việc nên làm
Khi đã vào được nhà an toàn, kiểm tra theo bảng sau. Mức lo chỉ là mức thường gặp; kỹ sư sẽ quyết định sau khi xem.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo (thường) | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Lớp trát chân tường phồng, bong, mủn đến độ cao mực nước | Tường ngậm nước, vữa yếu | Thấp với kết cấu, cao với thẩm mỹ | Để tường khô tự nhiên vài tuần rồi mới đánh giá trát lại |
| Gạch nền bộp, nền lún thành vệt hoặc vũng | Đất dưới nền bị nén, bị xói hoặc lớp cát đệm trôi | Trung bình | Đánh dấu vùng lún, theo dõi, mời kỹ sư nếu tiếp tục lún |
| Hở giữa nền và chân tường | Nền lún tách khỏi tường đặt trên móng | Trung bình | Theo dõi khe hở, kiểm tra có xói dưới nền không |
| Vết nứt chéo mới ở tường, cửa kẹt | Lún lệch móng sau ngập | Trung bình đến cao | Đánh dấu, đo khe cửa, mời kỹ sư kết cấu |
| Hàm ếch dưới chân móng, sân phía dòng chảy | Nước chảy xói đất | Cao | Rào khu vực, không đứng trên đó, gọi kỹ sư |
| Nứt ngang chân tường, tường nghiêng | Áp lực nước, đất đẩy ngang hoặc móng xói | Nguy hiểm | Ra khỏi khu vực, báo chính quyền, chờ kỹ sư |
Vì sao nhà có thể lún thêm vài tuần sau khi nước rút
Nhiều chủ nhà thấy nhà ổn ngay sau khi nước rút, rồi một hai tháng sau mới nứt. Đây không phải trùng hợp. Lớp đất sét bão hòa nước cần thời gian để thoát nước và nén lại dưới tải trọng của ngôi nhà. Quá trình này diễn ra từ từ, nhanh hay chậm tùy loại đất và độ dày lớp đất yếu. Nền nhà đặt trên đất ao, đất ruộng lấp, đất san lấp mới là nơi hay thấy lún kéo dài sau ngập.
Một nguyên nhân nữa là đường ống ngầm. Nước lũ, đất trôi và va đập có thể làm gãy ống thoát nước, ống cấp dưới nền. Ống gãy tiếp tục rò nước vào đất sau khi lũ đã rút, giữ cho nền ẩm và kéo dài quá trình lún, có khi cuốn dần đất mịn đi tạo hốc rỗng.
Vì vậy, kiểm tra một lần ngay sau lũ là chưa đủ. Nên đánh dấu các vết nứt, ghi khe cửa, chụp ảnh nền ngay khi vào nhà, rồi lặp lại sau hai tuần, một tháng và ba tháng. Nếu số đo đứng yên, khả năng cao là nền đã ổn định trở lại. Nếu tiếp tục thay đổi, đó là lý do rõ ràng để mời kỹ sư kết cấu, kèm toàn bộ ảnh và ghi chép.
Trình tự theo dõi trong ba tháng sau ngập
Những việc dưới đây không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần đều đặn và ghi rõ ngày:
- Ngày vào nhà đầu tiên: chụp toàn cảnh bốn mặt nhà từ ngoài, chụp vạch mực nước trên tường, chụp các vết nứt và chỗ lún nền.
- Đánh dấu bằng bút chì hai đầu mỗi vết nứt mới, ghi ngày bên cạnh.
- Đo khe dưới các cửa đi tầng trệt bằng thước lá hoặc tờ giấy gấp nhiều lớp và ghi lại.
- Treo một dây dọi ở góc phòng hoặc khung cửa, ghi khoảng cách từ dây tới tường ở chân và ở đỉnh.
- Sau hai tuần, một tháng và ba tháng: chụp lại cùng góc, đo lại cùng chỗ.
- Kiểm tra hóa đơn nước, mùi, tiếng nước chảy dưới nền để phát hiện ống rò.
- Nếu bất kỳ số đo nào thay đổi rõ giữa hai lần, mời kỹ sư kết cấu trước khi sửa lại nền hay trát lại tường.
Đừng vội lát lại nền, trát lại tường trong tháng đầu. Hoàn thiện sớm vừa có thể hỏng lại khi nền lún tiếp, vừa che mất những dấu hiệu bạn đang cần quan sát.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư sau ngập
Mang theo ảnh chụp ngày đầu và các lần đo sau, rồi hỏi cụ thể:
- Móng nhà mình là loại gì, đặt sâu bao nhiêu, có bị xói hụt chân không, và kiểm tra bằng cách nào mà không làm yếu thêm?
- Vùng lún nền là do đất dưới nền bị nén, bị xói hay do ống rò?
- Vết nứt mới ở tường là do lún lệch móng hay chỉ do tường ngậm nước rồi khô?
- Có cần lấp, bơm hay xử lý khoảng rỗng dưới nền không, và ai làm?
- Cần theo dõi tiếp bao lâu trước khi hoàn thiện lại?
- Nhà mình nằm trên đường nước chảy, mùa lũ sau nên chuẩn bị gì về kết cấu?
Nếu kỹ sư đề nghị đào hố thăm dò cạnh móng, việc đào phải do người có chuyên môn làm, đào từng đoạn ngắn, không đào dọc cả chiều dài móng cùng lúc. Chủ nhà tự đào để "xem móng ra sao" là cách nhanh nhất biến một móng bị xói nhẹ thành móng bị hụt chân thật sự.
Lỗi hay gặp sau khi nước rút
Lấp ngay hàm ếch bằng đất hoặc gạch vụn. Lấp vội che mất mức độ xói thật, đất lấp lỏng lại bị cuốn đi ở trận mưa sau. Hàm ếch dưới móng cần được xem trước khi lấp, và lấp bằng vật liệu, cách làm do kỹ sư chỉ định.
Lát lại nền, trát lại tường ngay tháng đầu. Nền còn lún và tường còn ẩm. Lớp hoàn thiện mới nứt, phồng sau vài tuần, tốn tiền hai lần.
Chỉ kiểm tra một lần rồi thôi. Lún do đất mất nước diễn ra chậm. Ba mốc kiểm tra trong ba tháng mới đủ để biết nền đã ổn định chưa.
Dùng lại tầng hầm, bể ngầm ngay khi hút cạn. Tường hầm, thành bể vừa chịu áp lực nước bên ngoài nhiều ngày; nứt mới, nước rỉ qua vết nứt là dấu hiệu cần người chuyên môn xem trước khi dùng lại.
Bỏ qua đường ống dưới nền. Ống gãy tiếp tục làm ướt nền và xói đất sau lũ. Hóa đơn nước tăng, mùi hôi, nước rút chậm là dấu hiệu cần cho thợ nước kiểm tra.
Áp vào trường hợp của bạn
Căn nhà cấp bốn của ông Bình ở xã ven sông bị ngập gần một mét trong năm ngày, nước dâng và rút từ từ. Sau lũ, chân tường bong trát tới vạch nước, nền lún nhẹ ở góc bếp. Không có dòng chảy mạnh qua nhà. Trường hợp này thường không đáng lo về kết cấu: ông Bình nên đánh dấu, theo dõi ba tháng, để tường khô rồi mới trát.
Nhà của cô Lan ở đầu một con dốc, khi mưa lớn nước dồn từ trên dốc chảy xiết qua khe giữa nhà cô và nhà bên. Sau trận lũ chỉ ngập một đêm, cô thấy sân phía khe bị khoét thành hàm ếch, dưới mép nền có chỗ thò được cả bàn tay vào. Đây là trường hợp đáng lo hơn hẳn dù thời gian ngập ngắn: móng có thể đã bị xói hụt. Cô Lan nên rào khu vực, không để ai đứng gần mép, báo chính quyền cấp xã và mời kỹ sư kết cấu xem trước khi lấp lại bất cứ thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ngập nhiều ngày có cần kiểm định không?
Không phải nhà nào ngập cũng cần kiểm định. Nếu chỉ bong trát, không có vết nứt mới, không lún, không xói, theo dõi là đủ. Khi có vết nứt kết cấu, nghiêng, lún tiếp diễn hoặc móng bị xói, nên mời kỹ sư kết cấu đánh giá và có thể cần kiểm định.
Có nên bơm hút nước thật nhanh khỏi nhà và tầng hầm không?
Với tầng hầm hoặc phần nhà thấp hơn mặt đất, hút nước quá nhanh khi đất xung quanh còn bão hòa có thể làm áp lực đất và nước bên ngoài đẩy tường vào. Thường nên hút từ từ theo từng đợt và theo dõi, nhất là khi nước bên ngoài vẫn còn cao.
Tường gạch ngâm nước có bị yếu vĩnh viễn không?
Gạch nung tốt chịu ngâm khá ổn; phần yếu thường là mạch vữa, nhất là vữa vôi hoặc vữa mác thấp. Sau khi khô, phần lớn tường lấy lại khả năng chịu lực, nhưng mạch vữa đã mủn cần được kiểm tra. Kỹ sư sẽ quyết định có cần xử lý không.
Làm sao biết dưới nền có khoảng rỗng?
Gõ nhẹ lên nền bằng cán gỗ, chỗ rỗng nghe tiếng bộp khác hẳn chỗ đặc. Nền lún thành vũng, nứt vòng quanh một vùng cũng là dấu hiệu. Khi nghi ngờ vùng rỗng lớn, không đặt đồ nặng lên và mời người chuyên môn kiểm tra.
Sau lũ bao lâu thì có thể sửa lại nhà?
Phần dọn dẹp, điện nước làm sớm được khi đã an toàn. Phần trát tường, lát nền nên chờ tường khô và số đo vết nứt, lún đứng yên qua vài lần kiểm tra, thường vài tuần đến vài tháng. Phần gia cố nếu cần phải theo đánh giá của kỹ sư.
Nhà mình ngập nước mặn có khác gì ngập nước ngọt?
Nước mặn làm muối ngấm vào tường, vữa và bê tông. Khi khô, muối kết tinh làm vữa bở, lớp trát bong dần trong thời gian dài hơn. Ở chỗ bê tông nứt hoặc lớp bảo vệ mỏng, muối thúc đẩy thép rỉ. Nên rửa bằng nước ngọt sau ngập và theo dõi lâu hơn.