Một cuốn nhật ký vết nứt tốt chỉ cần bốn phần: trang hồ sơ nhà (tuổi nhà, loại móng nếu biết, các lần sửa), sơ đồ mặt bằng có đánh số vết nứt, bảng số đo theo ngày cho từng vết, và trang ghi sự kiện như mưa lớn, ngập, nhà bên thi công. Viết tay trong một quyển vở cũng được, miễn đều đặn và cùng một cách ghi từ đầu đến cuối.
Kỹ sư kết cấu đến khảo sát thường chỉ có một buổi. Họ nhìn thấy hiện trạng hôm đó, nhưng không nhìn thấy những gì đã xảy ra trong ba tháng trước. Cuốn nhật ký lấp đúng khoảng trống ấy. Phần dưới đưa mẫu cho từng trang, ví dụ ghi thật, cách viết ghi chú sao cho người khác đọc hiểu và cách viết trang tóm tắt trước buổi gặp.
Trang đầu: hồ sơ ngôi nhà
Trang này viết một lần, bổ sung khi biết thêm. Nhiều câu kỹ sư hỏi đầu tiên nằm ở đây, và chủ nhà thường phải lục trí nhớ ngay tại chỗ. Ghi sẵn các mục:
- Năm xây, số tầng, ai xây (tự xây, thuê thầu), có bản vẽ hay không và để ở đâu.
- Loại kết cấu nếu biết: tường gạch chịu lực, khung bê tông cốt thép, có tầng lửng hay tầng tum xây thêm.
- Loại móng nếu biết, hoặc ghi "không rõ". Đừng đoán.
- Đất nền: đất cũ, đất ao hay ruộng lấp, gần sông, kênh hay không.
- Các lần sửa chữa, cơi nới: năm nào, làm gì, có đụng vào tường, cột không.
- Nhà hai bên: xây năm nào, cao bao nhiêu tầng, có tầng hầm không, gần đây có thi công gì.
- Sự cố đã biết: từng ngập, từng có rò nước ngầm, từng sửa ống thoát nước dưới nền.
- Lần đầu phát hiện vết nứt: ngày, ai phát hiện, phát hiện trong hoàn cảnh nào.
Trang hồ sơ nhà của căn tập thể cô Lan chỉ có sáu dòng, nhưng dòng "năm 2015 hộ tầng trên đập tường ngăn bếp" là chi tiết làm kỹ sư chú ý nhất trong buổi khảo sát, vì vết nứt cô theo dõi nằm ngay dưới bức tường đó.
Trang thứ hai: sơ đồ vị trí, vẽ tay là đủ
Vẽ mặt bằng từng tầng có vết nứt, không cần tỉ lệ chính xác, chỉ cần đúng vị trí tương đối của tường, cửa, cột, cầu thang, nhà vệ sinh. Ghi hướng đường phố hoặc hướng nhà bên để người đọc định hướng được. Mỗi tầng một trang.
Trên sơ đồ, đánh dấu từng vết nứt bằng một nét vẽ theo đúng hướng thật của nó: dọc, ngang, xiên lên phía nào. Ghi số hiệu ngay cạnh, ví dụ N1, N2. Nếu vết nứt ở trần hoặc mặt dưới sàn, vẽ bằng nét đứt và ghi chú "trần". Vị trí mốc thạch cao, điểm treo dây dọi, điểm đo nền cũng ghi lên sơ đồ bằng ký hiệu khác.
Ngoài mặt bằng, với bức tường có nhiều vết nứt, vẽ thêm một hình mặt đứng: nhìn thẳng vào bức tường, vẽ khung cửa, cửa sổ và các vết nứt. Hình mặt đứng giúp kỹ sư thấy ngay quy luật, ví dụ các vết xiên cùng chạy từ góc cửa lên phía một đầu tường, gợi ý đầu tường đó đang lún.
Một sơ đồ vẽ tay vụng về nhưng đúng hướng và đủ số hiệu có ích hơn mười tấm ảnh đẹp mà không ai biết chụp ở đâu. Khi gửi kỹ sư, chụp trang sơ đồ đầu tiên.
Trang số đo: mẫu bảng cho mỗi vết nứt
Mỗi vết nứt một trang hoặc nửa trang. Kẻ bảng như dưới đây; ví dụ ghi thật lấy từ vết N2 ở nhà phố anh Tâm, phường C. Số đo là số mẫu minh hoạ cách ghi.
| Ngày, giờ | Thời tiết | Độ rộng tại điểm đo | Đầu mút | Mốc | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| 02/3, 7 giờ | Râm mát | Khoảng 0,4 mm | Đánh dấu lần đầu | Gắn mốc | Ảnh gốc, có thước |
| 09/3, 7 giờ | Nắng | Khoảng 0,4 mm | Không vượt vạch | Nguyên | |
| 16/3, 7 giờ | Mưa đêm trước | Khoảng 0,5 mm | Không vượt vạch | Nguyên | Nhà bên bắt đầu đào móng 14/3 |
| 23/3, 7 giờ | Râm | Khoảng 0,7 mm | Vượt vạch khoảng 3 cm | Đứt mảnh | Gắn mốc mới, báo bên thi công |
| 30/3, 7 giờ | Nắng | Khoảng 0,9 mm | Vượt thêm khoảng 2 cm | Mốc mới đứt | Hẹn kỹ sư 02/4 |
Chỉ nhìn năm dòng, người đọc thấy ngay câu chuyện: vết nứt đứng yên hai tuần, bắt đầu chuyển động sau khi nhà bên đào móng, và chưa dừng. Đó là sức mạnh của việc ghi đều đặn. Chú ý cột "ghi chú" không ghi cảm xúc như "rất lo", mà ghi sự việc có ngày.
Nếu ghi trên điện thoại: bảng tính một dòng một lần đo
Nhiều gia đình thấy tiện hơn khi ghi bằng bảng tính trên điện thoại, nhất là khi có hai ba người cùng đo. Cách tổ chức đơn giản nhất là một bảng duy nhất, mỗi dòng là một lần đo của một vết nứt, với các cột cố định như sau:
| Cột | Ghi gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày tháng năm, một kiểu viết thống nhất | Để sắp xếp và lọc theo thời gian |
| Giờ | Giờ đo | Giúp tách ảnh hưởng nóng lạnh trong ngày |
| Số hiệu | N1, N2, M1 (mốc), D1 (dây dọi), P1 (điểm nền) | Khớp với sơ đồ giấy |
| Loại số đo | Độ rộng, đầu mút, mốc, nghiêng, cao độ | Mỗi loại một dòng riêng |
| Giá trị | Số đo kèm đơn vị, hoặc "nguyên", "đứt" | Không ghi chữ cảm tính |
| Người đo | Tên viết tắt | Để biết khi nào đổi người đo |
| Thời tiết | Nắng, râm, mưa, nồm | Ngắn gọn |
| Tên ảnh | Theo quy ước năm tháng ngày, số hiệu | Để tìm ảnh nhanh |
| Ghi chú | Sự kiện, điều bất thường | Câu sự việc, có ngày |
Một bảng duy nhất có lợi là lọc theo số hiệu sẽ ra ngay chuỗi số đo của một vết, lọc theo ngày sẽ ra mọi thứ xảy ra trong một tuần. Chia mỗi vết nứt một tệp riêng nghe gọn nhưng sau vài tháng sẽ khó đối chiếu chéo. Dù ghi bằng cách nào, mỗi tháng nên xuất hoặc chụp lại bảng một lần để có bản lưu cố định.
Trang sự kiện: những thứ xảy ra quanh ngôi nhà
Thời tiết bất thường. Mưa to kéo dài, ngập, nắng gắt nhiều ngày, bão. Ghi ngày bắt đầu và kết thúc. Vết nứt nhạy với nước và nhiệt, nên các sự kiện này giải thích được nhiều thay đổi nhỏ.
Thi công xung quanh. Nhà bên phá dỡ, đào móng, ép cọc, đóng cừ, đổ bê tông; đường phía trước đào cống, xe lu, xe tải nặng. Ghi ngày, giờ, thời gian kéo dài và cảm nhận rung, ví dụ "rung cốc nước trên bàn".
Thay đổi trong nhà. Đặt bể nước mới trên mái, kê tủ sách nặng, lắp máy móc, thợ khoan đục sửa điện nước. Tải trọng mới và rung khi khoan đều có thể ảnh hưởng.
Nước. Phát hiện rò ống, tắc cống, nước đọng chân tường, đồng hồ nước chạy khi không dùng. Nước rò kéo dài dưới nền là nguyên nhân lún mà chủ nhà hay bỏ sót.
Âm thanh và cảm giác. Tiếng răng rắc, cửa đột ngột kẹt, sàn rung khác thường. Nếu kèm vữa rơi, nứt mở rộng nhanh, thì đưa người ra khỏi khu vực trước, ghi chép sau.
Người đến làm việc. Ngày bên thi công nhà bên sang xem, ngày kỹ sư khảo sát, ngày ban quản lý nhà ghi nhận, kèm việc họ đã làm hoặc hứa. Những dòng này giúp sau này nhớ ai đã biết chuyện từ lúc nào, và tránh phải kể lại từ đầu với mỗi người mới.
Viết một trang tóm tắt trước buổi gặp kỹ sư
Kỹ sư sẽ không có thời gian đọc cả cuốn sổ trong lúc khảo sát. Trước buổi gặp một hai ngày, viết một trang tóm tắt theo thứ tự:
- Một câu mô tả vấn đề chính, ví dụ "vết nứt xiên tường giáp nhà bên tầng trệt rộng dần từ giữa tháng 3".
- Danh sách vết nứt đang theo dõi, mỗi vết một dòng: vị trí, kiểu, độ rộng đầu tiên và gần nhất, có thay đổi hay không.
- Kết quả mốc thạch cao, đo nghiêng, đo nền nếu có, mỗi thứ một dòng.
- Các sự kiện trùng với lúc vết nứt thay đổi.
- Câu hỏi bạn muốn kỹ sư trả lời, tối đa năm câu.
- Danh sách ảnh đính kèm, mỗi vết một cặp ảnh đầu và cuối cùng góc.
Trang tóm tắt cũng là thứ đưa cho bên thi công nhà bên, ban quản lý nhà hay chính quyền cấp xã khi cần làm việc. Viết bằng câu sự việc, có ngày, không suy diễn trách nhiệm.
Sau buổi khảo sát, ghi ngay vào sổ những gì kỹ sư nói: nhận định ban đầu, việc cần làm tiếp, có cần theo dõi thêm điểm nào, lịch hẹn quay lại. Lời dặn miệng rất dễ quên hoặc mỗi người trong nhà nhớ một kiểu; ghi lại trong ngày giúp cả nhà làm theo cùng một hướng.
Lỗi hay gặp khiến nhật ký mất giá trị
Những cuốn sổ không giúp được kỹ sư thường có chung các lỗi:
- Ghi vào nhiều nơi: lúc trong vở, lúc trong điện thoại, lúc trên lịch treo tường.
- Không ghi giờ và thời tiết, nên không phân biệt được co giãn nhiệt với chuyển động thật.
- Đổi số hiệu vết nứt giữa chừng, hoặc hai vết mang cùng số.
- Chỉ ghi khi có thay đổi, bỏ trống những lần vết nứt đứng yên. Những lần "không đổi" cũng là dữ liệu.
- Ghi bằng từ cảm tính như "to hơn nhiều", "hơi hơi", thay vì số đo hoặc mô tả cụ thể.
- Xé trang, tẩy xoá số cũ khi phát hiện đo sai. Nên gạch một nét và ghi số đúng bên cạnh, kèm lý do.
- Không sao lưu: chụp các trang sổ mỗi tháng một lần và cất cùng thư mục ảnh.
Cuốn nhật ký cũng nên giữ lại sau khi sửa nhà xong. Nhiều năm sau, khi bán nhà hoặc khi một vết nứt quay lại, nó trả lời được câu hỏi mà không ai còn nhớ. Người mua nhà cẩn thận cũng thường đánh giá cao một chủ nhà có sổ theo dõi rõ ràng hơn một chủ nhà nói chung chung là nhà chưa từng có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký vết nứt nên ghi trên giấy hay trên điện thoại?
Cách nào cũng được, miễn chỉ một nơi duy nhất và có sao lưu. Sổ giấy tiện vẽ sơ đồ và đưa kỹ sư xem tại chỗ; bảng tính trên điện thoại tiện tìm và gửi. Nhiều nhà dùng sổ giấy rồi chụp các trang mỗi tháng.
Cần ghi những thông tin gì mỗi lần đo vết nứt?
Ngày, giờ, thời tiết, độ rộng tại điểm đo cố định, đầu mút có vượt vạch không, tình trạng mốc nếu có, và ghi chú sự kiện. Thêm tên ảnh tương ứng để đối chiếu.
Vết nứt không thay đổi có cần ghi vào sổ không?
Có. Những lần vết nứt đứng yên cho thấy khoảng thời gian ổn định, giúp kỹ sư xác định chuyển động bắt đầu từ lúc nào và liên quan đến sự kiện gì. Bỏ trống thì không còn gì để so.
Có cần vẽ sơ đồ nhà khi theo dõi vết nứt không?
Rất nên. Sơ đồ vẽ tay có vị trí và hướng từng vết nứt giúp kỹ sư thấy quy luật, ví dụ các vết xiên cùng chỉ về một góc nhà. Không cần đúng tỉ lệ, chỉ cần đúng vị trí tương đối.
Nhật ký vết nứt có dùng được khi tranh chấp với nhà bên không?
Nhật ký ghi đều, có ngày, kèm ảnh gốc chưa chỉnh sửa là tài liệu hữu ích khi làm việc với bên thi công hay chính quyền. Giá trị pháp lý cụ thể tuỳ từng vụ việc, nên hỏi thêm người có chuyên môn pháp lý.
Ghi nhật ký vết nứt trong bao lâu thì dừng được?
Khi vết nứt đã đứng yên qua ít nhất một mùa mưa và một mùa nắng, hoặc khi kỹ sư đã kết luận và nhà đã được xử lý. Sau đó vẫn nên kiểm tra định kỳ vài tháng một lần và ghi tiếp vào cùng cuốn sổ.