Vết nứt mở rộng vào mùa nóng hoặc mùa khô rồi khép lại khi trời mát hoặc ẩm, năm này qua năm khác không có xu hướng tăng, thường là nứt do co giãn nhiệt và ẩm, hay gặp ở tường tầng thượng, tường hướng tây và chỗ tiếp giáp hai vật liệu khác nhau như tường gạch với cột bê tông. Loại nứt này ít khi là dấu hiệu kết cấu yếu, nhưng nó che giấu rất giỏi: một vết nứt đang lớn dần thật sự có thể nấp trong nhịp mở khép đó.
Để phân biệt, bạn cần đo qua ít nhất một năm và so số đo theo cùng một mùa của các năm, thay vì so tháng này với tháng trước. Phần dưới giải thích cơ chế, các vị trí hay gặp, cách tổ chức số đo để tách phần dao động khỏi phần tăng thật, và những trường hợp dao động theo mùa vẫn nên để kỹ sư xem.
Vì sao vật liệu "thở" theo mùa
Mọi vật liệu xây dựng đều nở ra khi nóng, co lại khi lạnh. Bê tông và gạch nở ít, nhưng một bức tường dài vài mét, phơi nắng trực tiếp, chênh nhiệt giữa trưa hè và đêm đông vài chục độ, thì tổng độ dài thay đổi đủ để mở ra khép vào một khe nứt nhỏ. Mái bằng bê tông phơi nắng còn chịu nặng hơn: mặt trên nóng rát, mặt dưới mát, tấm sàn mái cong nhẹ và nở dài, đẩy vào đỉnh tường bao quanh.
Thêm vào đó là ẩm. Gạch, vữa, gỗ hút ẩm thì nở, khô thì co. Mùa nồm, mùa mưa, tường ngậm nước; mùa hanh khô, tường mất nước. Vữa trát mới còn co ngót thêm trong một hai năm đầu.
Khi hai vật liệu khác nhau nằm cạnh nhau, ví dụ tường gạch xây chèn vào khung cột bê tông, chúng co giãn với mức độ khác nhau và không dính chặt hoàn toàn. Chỗ tiếp giáp trở thành một khe yếu, mở ra khép vào theo mùa. Đó là lý do vết nứt dọc chạy thẳng theo mép cột là kiểu nứt hay gặp nhất ở nhà phố, và phần lớn chỉ là chuyện của lớp tường chèn, không phải của khung chịu lực.
Cơ chế này giải thích tại sao số đo một vết nứt có thể khác nhau giữa buổi sáng và buổi chiều, giữa tháng sáu và tháng mười hai, dù ngôi nhà không lún chút nào.
Những vị trí hay nứt theo mùa
Bảng dưới liệt kê các chỗ thường gặp nứt do co giãn. "Thường" ở đây nghĩa là hay gặp, không có nghĩa mọi vết ở các chỗ này đều vô hại.
| Vị trí | Kiểu nứt thường thấy | Vì sao | Điều đáng để ý thêm |
|---|---|---|---|
| Tường tầng thượng, tường tum thang | Nứt ngang ngay dưới sàn mái, nứt xiên ở góc | Sàn mái nóng nở đẩy đỉnh tường | Nứt kèm thấm, kèm vết rỉ trên mặt bê tông |
| Tường hướng tây, tường đầu hồi phơi nắng | Nứt dọc, nứt lưới trên mặt trát | Chênh nhiệt ngày đêm lớn | Vết nứt xuyên qua cả hai mặt tường |
| Chỗ tường gạch tiếp giáp cột, dầm | Nứt thẳng dọc mép cột, ngang dưới dầm | Hai vật liệu co giãn khác nhau | Nứt lan sang thân cột, dầm |
| Tường rào, lan can xây dài | Nứt dọc cách đều nhau | Tường dài không có khe co giãn | Tường rào nghiêng, chân tường lún |
| Phần xây mới nối vào nhà cũ | Nứt dọc ở đường nối | Khác tuổi vật liệu, khác móng | Hai bên đường nứt lệch mặt hoặc lệch cao |
| Mặt trát mới trong một hai năm đầu | Nứt chân chim, mạng nhện | Vữa co ngót khi khô | Nứt sâu vào khối xây bên trong |
Cột cuối là chỗ cần chú ý. Nếu vết nứt ở vị trí "hay nứt theo mùa" nhưng có thêm dấu hiệu ở cột này, bạn không nên vội xếp nó vào nhóm vô hại.
Tổ chức số đo để tách dao động khỏi tăng thật
Cách làm dưới đây giúp bạn trả lời câu hỏi "vết nứt có thật sự lớn dần không" sau khoảng một năm:
- Đo cố định một giờ trong ngày, nên là sáng sớm, trước khi nắng chiếu vào tường. Giờ cố định loại bỏ phần dao động trong ngày.
- Đo mỗi tháng một lần trong ít nhất mười hai tháng, ghi kèm nhiệt độ ngoài trời lúc đo nếu xem được và tình trạng ẩm (khô, nồm, mưa).
- Kẻ một biểu đồ đơn giản trên giấy: trục ngang là tháng, trục dọc là độ rộng. Dao động theo mùa sẽ hiện ra như một đường lượn lên xuống.
- So tháng này với cùng tháng năm trước, không so với tháng liền trước. Nếu tháng sáu năm nay rộng hơn tháng sáu năm ngoái rõ rệt, có phần tăng thật nằm bên dưới dao động.
- Dùng mốc thạch cao theo cặp: gắn một mốc vào đầu mùa mát. Nếu mốc đứt khi trời nóng lên rồi mốc thay thế đứng yên suốt mùa mát kế tiếp, nhịp mở khép là chính.
- Ghi lại các sự kiện ngoài thời tiết trong năm: nhà bên thi công, ngập, sửa mái. Chúng có thể tạo một bước nhảy mà bạn dễ nhầm là dao động.
Nếu không có thời gian chờ đủ một năm, ít nhất hãy có số đo ở thời điểm nóng nhất và mát nhất bạn trải qua. Hai điểm cực đó cho biết biên độ dao động; vết nứt vượt ra ngoài biên độ ấy là tín hiệu cần chú ý.
Khi dao động theo mùa vẫn đáng gọi kỹ sư
Biên độ lớn dần qua từng năm. Năm đầu mở khép vài phần mười milimét, năm sau rộng gấp đôi. Vết nứt đang bị "mài" rộng ra, nước dễ vào hơn, cốt thép gần đó có thể bắt đầu rỉ.
Nứt ở sàn mái kèm thấm và vết rỉ nâu. Co giãn nhiệt mở đường cho nước. Nước thấm lâu ngày làm rỉ cốt thép trong sàn mái, bê tông bong lộ thép. Lúc này vấn đề không còn là vết nứt mà là độ bền của sàn.
Vết nứt lan từ tường chèn sang thân cột hoặc dầm. Khung chịu lực không nên nứt theo kiểu tường chèn. Khi vết nứt đi vào bê tông, kỹ sư cần xem.
Tường tầng thượng bị đẩy lệch ra ngoài. Sàn mái nở đẩy đỉnh tường qua nhiều năm có thể làm tường nghiêng ra, nứt ngang. Tường lan can, tường mái mà nghiêng ra phía đường là chuyện an toàn cho cả người đi bên dưới.
Kèm theo các dấu hiệu lún. Cửa kẹt, nền chênh, nứt xiên ở góc cửa. Khi đó dao động theo mùa chỉ là một phần, phần còn lại cần kỹ sư phân tích.
Một nhà, hai vết nứt: căn phòng tum và bức tường giáp cột
Nhà phố bốn tầng của chị Ngọc ở phường D có phòng tum trên sân thượng. Mỗi mùa hè, vết nứt ngang ngay dưới trần phòng tum lại hé ra, có năm thấm nước vào góc. Chị đo mỗi tháng lúc sáu giờ sáng suốt một năm: tháng nóng nhất khoảng 0,8 mm, tháng mát nhất khoảng 0,3 mm. Năm thứ hai, cùng các tháng ấy, số đo gần như lặp lại. Đây là hình ảnh điển hình của co giãn do sàn mái. Việc nên làm là hỏi kỹ sư về giải pháp chống nóng và chống thấm cho sàn mái, và cách xử lý khe bằng vật liệu đàn hồi, thay vì trám cứng rồi năm sau nứt lại.
Ở tầng hai cùng ngôi nhà, vết nứt chạy dọc theo mép cột phòng ngủ cũng mở khép theo mùa, nhưng năm thứ hai biên độ không đổi mà số đo của tháng mát lại cao hơn năm đầu khoảng 0,4 mm. Phần tăng này không giải thích được bằng nhiệt. Chị ghi chú lại và mang cả hai biểu đồ đến buổi gặp kỹ sư. Hai vết nứt cùng một nhà, cùng kiểu mở khép, nhưng chỉ một vết cho thấy chuyển động thật.
Bài học từ trường hợp này: đừng gán nhãn "do nhiệt" cho cả nhà chỉ vì một vết đã được chứng minh là do nhiệt. Mỗi vết nứt có câu chuyện riêng.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư khi mang biểu đồ theo mùa đến
Biểu đồ một năm của một vết nứt là thứ ít chủ nhà có, nên buổi trao đổi sẽ đi nhanh vào trọng tâm. Những câu hỏi đáng đặt ra:
- Biên độ mở khép như trong biểu đồ có phù hợp với co giãn nhiệt ở vị trí này không, hay lớn hơn mức thường gặp?
- Phần chênh giữa cùng tháng của hai năm có đáng kể không, và nếu có thì nguyên nhân có thể là gì?
- Vết nứt chỉ nằm ở lớp tường chèn, hay đã đi vào bê tông của cột, dầm, sàn?
- Có dấu hiệu thấm hay rỉ thép quanh vết nứt mà chủ nhà chưa nhận ra không?
- Nếu xử lý khe, nên chờ đến mùa nào thì làm, và nên dùng loại vật liệu nào cho vị trí này?
- Sau khi xử lý, nên tiếp tục theo dõi thế nào để biết cách làm có hiệu quả?
- Với sàn mái, có nên tính đến lớp chống nóng để giảm biên độ co giãn không?
Câu hỏi về thời điểm xử lý thường bị bỏ quên. Trám khe vào lúc nó đang mở lớn nhất hay khép nhỏ nhất cho kết quả khác nhau, và người có kinh nghiệm sẽ cho bạn lời khuyên cụ thể theo vật liệu. Ghi câu trả lời vào sổ ngay trong buổi gặp.
Lỗi hay gặp với vết nứt theo mùa
Những sai lầm làm chủ nhà tốn tiền mà vết nứt vẫn quay lại, hoặc bỏ sót vấn đề thật:
- Trám cứng bằng vữa xi măng hay bột bả vào khe co giãn. Mùa nóng sau khe mở ra, vết trám nứt đúng chỗ cũ, có khi nứt cả hai bên vết trám.
- Đo vào giờ khác nhau mỗi lần rồi kết luận vết nứt đang to ra.
- Theo dõi vài tuần trong mùa hè, thấy rộng dần, hoảng hốt; hoặc vài tuần mùa đông, thấy hẹp lại, yên tâm.
- Gán mọi vết nứt ở tầng thượng là "do nắng" mà không kiểm tra thấm và rỉ.
- Ốp gạch, đóng tấm trang trí che vết nứt theo mùa, để rồi không còn nhìn thấy gì để theo dõi.
- Tự đục rộng khe tiếp giáp tường với cột để "xử lý tận gốc". Việc tác động vào cột, dầm phải hỏi kỹ sư.
Với vết nứt co giãn đã được xác định, mục tiêu xử lý thường là để khe được co giãn mà không hở cho nước vào, chứ không phải làm cho nó hết co giãn. Hỏi kỹ sư hoặc người có kinh nghiệm về loại vật liệu phù hợp với vị trí cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vết nứt mùa hè to ra, mùa đông lại nhỏ đi?
Vật liệu nở ra khi nóng và co lại khi lạnh, đồng thời nở khi ngậm ẩm và co khi khô. Ở chỗ tường tiếp giáp cột hay dưới sàn mái phơi nắng, sự co giãn đó làm khe nứt mở ra khép vào theo mùa.
Vết nứt mở khép theo mùa có nguy hiểm không?
Thường không phải dấu hiệu kết cấu yếu nếu biên độ ổn định qua các năm và không có xu hướng tăng. Tuy vậy, nếu kèm thấm, rỉ thép, lan sang cột dầm hoặc biên độ lớn dần thì nên mời kỹ sư.
Làm sao biết vết nứt đang to ra thật hay chỉ do thời tiết?
Đo cùng một giờ mỗi tháng trong ít nhất một năm, rồi so cùng tháng của các năm. Nếu cùng mùa mà năm sau rộng hơn năm trước rõ rệt, có phần tăng thật nằm bên dưới dao động.
Có nên trám vết nứt chỗ tường giáp cột bằng xi măng không?
Thường không hiệu quả vì vữa xi măng cứng, khe co giãn mở ra lần sau là nứt lại. Nên hỏi kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm về vật liệu đàn hồi phù hợp, và chỉ xử lý sau khi đã chắc đây là nứt do co giãn.
Tường tầng thượng nứt ngang dưới trần có phải do nắng không?
Rất hay gặp do sàn mái nóng nở đẩy đỉnh tường. Nhưng nếu kèm thấm lâu năm, vết rỉ nâu, bê tông bong hoặc tường bị đẩy nghiêng ra ngoài thì cần kỹ sư xem tình trạng sàn mái và cốt thép.
Nhà mới xây một năm đã có vết nứt mạng nhện có sao không?
Vết nứt chân chim trên lớp trát mới thường do vữa co ngót khi khô, hay gặp trong một hai năm đầu. Nếu nứt mảnh, nông, không chạy dài xiên chéo và không rộng dần, thường xử lý ở lớp sơn bả là đủ.