Khi một mảng bê tông rơi từ trần, dầm hay mép sàn, việc đầu tiên là dọn người và đồ đạc ra khỏi khoảng bên dưới, không đứng gõ hay cạy thử, rồi chụp ảnh và gọi kỹ sư kết cấu đến xem trong vài ngày tới. Phần lớn các mảng rơi ở nhà cũ là lớp bê tông bảo vệ bị thép gỉ bên trong đẩy bung, chưa phải dấu hiệu sập ngay. Nhưng thường chỉ người xem tận nơi mới nói được thanh thép còn bao nhiêu và vì sao nó gỉ.
Bài này đi theo đúng trình tự một ngày như thế: mấy việc làm trong giờ đầu, cách nhìn chỗ vừa bong để kể lại cho kỹ sư, cơ chế khiến bê tông tự bong, những dấu hiệu cho thấy không thể chờ, và chuyện hay vướng khi nhà còn người ở. Phần sửa cụ thể (đục, làm sạch, trát vữa sửa chữa) là việc của đơn vị có chuyên môn, nên ở đây chỉ nói để bạn hiểu và hỏi đúng.
Giờ đầu tiên sau khi mảng bê tông rơi
Nhiều nhà phản ứng theo hai kiểu ngược nhau: hoặc hoảng lên gọi thợ đục ngay, hoặc quét dọn rồi để đó. Cả hai đều bỏ qua bước quan trọng nhất là giữ hiện trạng cho người xem. Thứ tự nên làm:
- Dọn khoảng bên dưới. Kéo giường, bàn học, nôi em bé, bàn ăn ra khỏi diện tích dưới chỗ bong, rộng hơn chỗ bong chừng một sải tay mỗi phía. Mảng thứ hai thường rơi gần mảng đầu.
- Không gõ, không cạy. Dùng cán chổi chọc thử là cách nhanh nhất để làm rơi thêm một mảng to hơn, và làm mất dấu vết kỹ sư cần đọc.
- Chụp ảnh trước khi quét. Một ảnh rộng thấy cả trần, một ảnh gần chỗ bong có kèm vật để so kích thước (bao diêm, cây bút), một ảnh các mảnh dưới sàn, lật mặt trong của mảnh lên chụp thêm.
- Giữ lại vài mảnh. Bỏ vào túi, ghi ngày. Mặt trong của mảnh rơi thường có vệt nâu in hình thanh thép, đó là bằng chứng gỉ.
- Nhìn quanh những chỗ khác cùng tầng. Tìm vệt nâu, vết nứt thẳng chạy song song, chỗ sơn phồng. Ghi lại để kể cùng lúc.
- Gọi kỹ sư kết cấu, mô tả bằng ảnh. Nếu đồng thời thấy trần võng, nghe tiếng răng rắc hay vết nứt mở ra trong ngày, rời khỏi phòng đó ngay và xem phần dấu hiệu khẩn cấp bên dưới.
Nếu mảng rơi ở ban công, mái hiên trước nhà hoặc mép sàn sát lối đi chung, hãy chắn tạm khu vực bên dưới bằng ghế, dây để người đi đường không đứng ở đó. Mảnh bê tông nhỏ rơi từ tầng ba cũng đủ gây thương tích.
Đọc chỗ vừa bong: bạn thấy gì và nó thường nói lên điều gì
Bạn không cần biết tính toán để quan sát. Mỗi điều dưới đây kể được một phần câu chuyện, và kể đúng cho kỹ sư sẽ giúp buổi khảo sát đi thẳng vào chỗ cần.
| Bạn thấy | Thường do đâu | Mức lo (tham khảo) | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Chỉ lớp vữa trát rơi, thấy mặt bê tông xám bên trong còn nguyên | Vữa trát mất bám do ẩm, do trát dày, do rung | Thường thấp về kết cấu | Ghi lại, theo dõi chỗ ẩm, báo khi sửa |
| Thấy thanh thép lộ ra, bề mặt thép có lớp nâu bở | Thép gỉ trương nở, đẩy lớp bê tông bảo vệ bong ra | Trung bình, tuỳ thép mất bao nhiêu | Gọi kỹ sư xem trong vài ngày |
| Thanh thép lộ ra mỏng hẳn, có chỗ thắt lại hoặc đứt | Gỉ kéo dài nhiều năm, tiết diện đã giảm | Cao | Không dùng khu vực bên dưới, gọi kỹ sư sớm |
| Bong ở giữa trần ô sàn, dọc theo nhiều thanh song song | Thép chịu lực mặt dưới sàn gỉ trên diện rộng | Trung bình đến cao | Hạn chế chất tải ở tầng trên, gọi kỹ sư |
| Bong ở mép dầm, góc cột | Lớp bảo vệ ở góc mỏng, ẩm vào từ hai mặt | Tuỳ vị trí, cần xem tận nơi | Chụp cả chiều dài dầm, gọi kỹ sư |
| Bong kèm trần võng thấy bằng mắt | Sàn hoặc dầm đã mất khả năng chịu lực một phần | Nguy hiểm | Rời khu vực, chống đỡ tạm do người có chuyên môn làm |
Cột "mức lo" ở đây là mức thường gặp để bạn biết nên gấp đến đâu, không phải kết luận. Cùng một chỗ bong, kỹ sư có thể đánh giá khác khi đo được tiết diện thép còn lại và biết tải trọng phía trên.
Vì sao bê tông tự bong khi chẳng ai đụng vào
Thép nằm trong bê tông vốn được bảo vệ khá tốt: bê tông mới có môi trường kiềm, quanh thanh thép hình thành một lớp màng mỏng giữ cho thép không gỉ. Lớp bê tông bọc ngoài thanh thép, gọi là lớp bảo vệ, có nhiệm vụ giữ môi trường ấy lâu nhất có thể. Ở nhà ở, lớp này thường chỉ dày vài centimet, mặt dưới sàn mỏng hơn dầm, cột.
Qua nhiều năm, khí trong không khí ngấm dần vào làm bê tông mất tính kiềm từ ngoài vào trong. Nước thấm, hơi muối hay chỗ lớp bảo vệ quá mỏng làm quá trình ấy đến thép sớm hơn. Khi màng bảo vệ mất, gặp ẩm và không khí, thép bắt đầu gỉ.
Điểm mấu chốt nằm ở đây: lớp gỉ chiếm chỗ lớn hơn nhiều lần so với phần thép đã biến thành gỉ. Nó phình ra trong một khe không có chỗ phình, tạo lực ép từ bên trong. Bê tông chịu kéo kém nên nứt theo đường thanh thép trước, rồi một ngày mảng bê tông giữa hai vết nứt mất bám và rơi. Vì thế trước khi rơi thường đã có dấu hiệu: vết nứt thẳng chạy theo thanh thép, vệt nâu, chỗ sơn phồng. Hiểu cơ chế này giúp bạn thấy chỗ bong chỉ là phần nổi; chỗ thép gỉ thật có thể dài hơn chỗ đã rơi.
Dấu hiệu đi kèm cho thấy không được chờ
Một mảng bê tông rơi đơn lẻ thường cho bạn thời gian vài ngày để mời người xem. Nhưng nếu có thêm một trong những điều sau, hãy coi là việc khẩn:
- Trần hoặc dầm võng xuống nhìn thấy được, kẻ một sợi chỉ căng ngang thấy khe hở ở giữa.
- Nghe tiếng răng rắc, tiếng nổ nhỏ từ trần, đặc biệt vào ban đêm khi nhà yên.
- Vết nứt mới xuất hiện hoặc mở rộng thấy rõ trong vài giờ đến vài ngày.
- Thanh thép lộ ra đã đứt, hoặc nhiều thanh cạnh nhau mỏng như que.
- Chỗ bong nằm ở chân cột, đầu cột hay chỗ dầm gác lên cột.
- Cửa phòng tầng trên bỗng kẹt, nền tầng trên rạn ngay phía trên chỗ bong.
Khi gặp những dấu hiệu này: đưa mọi người ra khỏi khu vực và tầng phía trên, không chất đồ nặng lên tầng trên, gọi kỹ sư kết cấu đến xem trong ngày. Việc chống đỡ tạm bằng cây chống phải do người có chuyên môn làm, vì chống sai chỗ có thể dồn tải vào chỗ yếu hơn. Nếu thấy nguy cơ sập lan sang nhà bên hoặc lối đi chung, báo Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi bạn ở.
Chuyện của nhà anh Tâm ở phường C: một ví dụ giả định
Nhà phố anh Tâm xây khoảng ba mươi năm, ba tầng. Một sáng thứ bảy, mảng bê tông cỡ bàn tay rơi từ trần phòng khách tầng một, ngay dưới khu vệ sinh tầng hai. Anh làm đúng hai việc đầu: kéo bộ bàn ghế ra, chụp ảnh. Ảnh gần cho thấy hai thanh thép song song lộ ra, bề mặt nâu bở, cạnh đó có một vết nứt thẳng chạy tiếp khoảng một gang tay.
Kỹ sư đến hôm thứ hai, gõ thử quanh vùng bong và nghe tiếng bộp kéo dài theo hướng thanh thép, rộng hơn chỗ đã rơi nhiều lần. Nguyên nhân được chỉ ra là sàn vệ sinh tầng trên thấm nhiều năm. Thép mất một phần tiết diện nhưng chưa đứt; trần không võng. Kết luận thường gặp trong tình huống như vậy: xử lý chống thấm tầng trên trước, sau đó mới sửa phần bê tông phía dưới theo phương án kỹ sư đưa ra.
Điều đáng học ở ví dụ này không nằm ở cách sửa mà ở thứ tự: nếu anh Tâm cho thợ trát lại trần ngay hôm thứ bảy, chỗ thấm vẫn còn, thép vẫn gỉ dưới lớp vữa mới, và vài năm sau mảng to hơn sẽ rơi.
Lỗi hay gặp sau khi bê tông rơi
Trát vá lại cho đẹp ngay. Lớp vữa mới che mất dấu vết, không xử lý thép gỉ, và vữa trát trên bê tông đang bong thường rơi tiếp. Cứ để nguyên cho đến khi kỹ sư xem.
Sơn chống gỉ lên thép rồi coi như xong. Gỉ nằm cả phần thép còn trong bê tông. Phần lộ ra chỉ là đoạn bạn nhìn thấy. Quyết định làm sạch đến đâu, có cần bổ sung thép hay không là việc của kỹ sư.
Chỉ nhìn chỗ đã rơi. Vùng bê tông đã tách nhưng chưa rơi thường rộng hơn nhiều. Không gõ dò bằng búa nếu bạn không có chuyên môn, nhưng hãy chỉ cho kỹ sư những chỗ sơn phồng, nứt thẳng xung quanh.
Quên tìm nguồn nước. Hầu hết thép gỉ nhanh đều có nước góp phần: sàn vệ sinh, máng xối, mái, ống nước âm. Không chặn nguồn nước thì sửa chỗ nào cũng chỉ tạm.
Tin vào một lần nhìn của thợ. Thợ trát giỏi việc trát, nhưng câu hỏi "thép còn đủ chịu lực không" cần người làm kết cấu trả lời, có đo đạc khi cần.
Câu nên hỏi kỹ sư khi họ đến xem
Chuẩn bị sẵn ảnh, mảnh bê tông đã giữ lại và năm xây nhà. Rồi hỏi:
- Thép ở chỗ này là thép chịu lực chính hay thép phân bố, cấu tạo?
- Tiết diện thép còn lại ước bao nhiêu phần so với ban đầu, có cần đục kiểm thêm chỗ khác không?
- Nguyên nhân chính là gì: thấm nước, lớp bảo vệ mỏng, hay bê tông đã già?
- Trong lúc chờ sửa, phòng này và tầng trên dùng được đến mức nào, có cần chống đỡ tạm không?
- Có cần kiểm tra các ô sàn, dầm khác cùng tuổi, cùng kiểu chống thấm không?
- Thứ tự xử lý nên là gì, phần nào phải xong trước khi sửa phần nào?
- Sau khi sửa, nên theo dõi dấu hiệu gì và bao lâu thì xem lại?
Ghi lại câu trả lời ngay trong buổi, nhờ kỹ sư chỉ vị trí trên ảnh bạn chụp. Những ghi chép này rất có ích nếu sau này bạn bán nhà, sửa lớn hay cần kiểm định chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Mảng bê tông nhỏ rơi từ trần có nghĩa là nhà sắp sập không?
Thường là không. Phần lớn mảng nhỏ rơi ở nhà cũ là lớp bê tông bảo vệ bị thép gỉ đẩy bong. Nhưng nếu kèm trần võng, tiếng răng rắc, thép đứt hay vết nứt mở rộng nhanh thì phải rời khu vực và gọi kỹ sư ngay trong ngày.
Có nên tự đục thêm cho bong hết phần lỏng rồi trát lại không?
Không nên. Đục bê tông quanh thép chịu lực mà không biết thép còn bao nhiêu có thể làm yếu thêm cấu kiện, và mảng lớn có thể rơi vào người. Phần đục, làm sạch, sửa chữa nên giao cho đơn vị có chuyên môn theo phương án kỹ sư.
Mảng rơi chỉ là vữa trát thì có cần gọi kỹ sư không?
Nếu thấy rõ mặt bê tông xám còn nguyên, không có thép lộ, không vệt nâu, thì thường là chuyện vữa trát. Vẫn nên tìm nguồn ẩm và nhờ người có chuyên môn xem khi sửa, vì đôi khi vữa bong là do bê tông phía sau đã tách.
Bao lâu sau khi bong thì phải sửa?
Không có một mốc chung. Kỹ sư sẽ cân nhắc mức gỉ, vị trí và việc có nguồn nước hay không. Điều chắc là để thép lộ ra trong môi trường ẩm lâu thì gỉ nhanh hơn, nên đừng để đến vài mùa mưa.
Trong lúc chờ kỹ sư, có ở trong phòng đó được không?
Nếu không có dấu hiệu khẩn cấp, thường vẫn sinh hoạt được nhưng không đặt giường, nôi, bàn làm việc dưới vùng bong và quanh đó. Không chất thêm đồ nặng ở tầng phía trên. Có dấu hiệu khẩn thì rời phòng ngay.
Vì sao trát lại rồi vài năm sau lại bong đúng chỗ cũ?
Vì nguyên nhân chưa được xử lý: nguồn nước vẫn thấm, thép bên trong vẫn gỉ, hoặc vữa mới không bám vào bê tông đã tách. Lần bong thứ hai thường to hơn lần đầu, nên lần sửa đầu cần làm đúng thứ tự.