Nền nhà tầng trệt và móng nhà là hai thứ khác nhau. Ở phần lớn nhà phố và nhà cấp bốn, nền là một lớp bê tông mỏng đặt trên đất đắp, không tựa lên móng. Khi lớp đất đắp bị nén thêm hoặc bị nước cuốn đi, nền sụt, gạch lát kêu bộp, chân tường hở khe; trong khi móng và khung nhà vẫn đứng yên.
Phân biệt được điều này giúp bạn tránh hai sai lầm ngược nhau: hoảng hốt vì nghĩ móng hỏng khi chỉ là nền tụt, hoặc chủ quan lát lại gạch trong khi thật ra đất dưới móng đang bị rửa trôi. Phần dưới đi qua cấu tạo nền, những lý do nền sụt hay gặp, bảng phân biệt với móng lún, các bước kiểm tra tại nhà và những trường hợp nền sụt là tín hiệu nguy hiểm thật.
Nền và móng: hai thứ khác nhau dưới chân bạn
Móng là phần đỡ cột và tường, chôn sâu dưới đất, truyền tải trọng cả ngôi nhà xuống nền đất. Nền tầng trệt là mặt sàn bạn đi lại ở tầng một, thường gồm lớp đất hoặc cát đắp tôn cao, một lớp bê tông gạch vỡ hay bê tông mỏng, rồi lớp vữa và gạch lát. Ở nhiều nhà, lớp nền này chỉ chịu trọng lượng đồ đạc và người đi lại, không tựa vào dầm móng.
Vì không có móng riêng, nền tầng trệt lún theo lớp đất đắp bên dưới. Lớp đất đắp dày, đổ một lượt, không lu lèn từng lớp thì sau vài năm tự nén chặt lại và hạ xuống. Trong khi đó tường và cột đứng trên móng, không hạ theo. Kết quả là xuất hiện khe hở giữa chân tường và mặt nền, gạch lát ở giữa phòng võng xuống như lòng chảo.
Một số nhà làm sàn tầng trệt bằng bê tông cốt thép kê lên dầm móng, gọi là sàn treo. Ở kiểu nhà này, sàn tầng trệt đi theo móng; nếu sàn võng hay nứt thì phải xem như dấu hiệu kết cấu, không phải chuyện lớp đắp. Hỏi người xây hoặc xem bản vẽ để biết nhà mình thuộc kiểu nào. Nếu không còn ai nhớ và không có bản vẽ, một dấu hiệu gợi ý là nền tầng trệt cao hẳn so với mặt đất ngoài sân và có lỗ thông hơi dưới chân tường: kiểu này hay là sàn treo, nhưng vẫn cần người chuyên môn xác nhận.
Những lý do nền tầng trệt hay bị sụt
Từ kinh nghiệm khảo sát nhà ở, nguyên nhân thường rơi vào một trong các nhóm dưới đây:
- Đất, cát đắp không được đầm kỹ: đắp dày để tôn nền cao hơn đường, đổ một lần rồi láng bê tông ngay. Lún từ từ trong vài năm đầu.
- Nước cuốn cát đi: ống cấp nước, ống thoát nước đi dưới nền bị vỡ hoặc tụt mối nối, nước chảy liên tục mang cát xuống cống. Đây là nguyên nhân gây sụt nhanh và khoảng rỗng lớn.
- Bể phốt, hố ga nứt: nước thải rò ra làm mềm và rửa trôi đất quanh bể, nền phía trên sụt theo.
- Mối làm tổ dưới nền: đất nền cũ còn gốc cây, gỗ mục, mối đục thành hang; khi tổ bị bỏ hoặc gỗ mục hết thì để lại khoảng rỗng.
- Nền đắp lên lớp rác, bùn ao: phía dưới là bùn, xác thực vật, rác xây dựng; phân huỷ và nén dần theo năm tháng.
- Ngập lâu ngày: nước ngấm sâu làm đất đắp mềm ra và nén thêm khi rút đi.
Hai nhóm thứ hai và thứ ba nguy hiểm hơn cả vì nước không chỉ cuốn đất dưới nền mà có thể cuốn cả đất cạnh móng. Nếu nền sụt khu vực có đường ống hay bể phốt đi qua, hãy kiểm tra đồng hồ nước khi đã khoá hết vòi: đồng hồ vẫn quay là có rò.
Bảng phân biệt nền đắp lún và móng lún
Hai hiện tượng có thể xảy ra cùng lúc, nhưng dấu hiệu của mỗi bên khá khác nhau:
| Quan sát | Thường là nền đắp lún | Thường là móng lún |
|---|---|---|
| Khe giữa chân tường và mặt nền | Hở đều một vòng quanh phòng, tường vẫn thẳng | Ít thấy; nếu có thì kèm tường nứt |
| Hình dạng mặt nền | Võng giữa phòng như lòng chảo | Dốc đều về một phía cả nhà |
| Vết nứt tường | Không có hoặc chỉ nứt lớp vữa chân tường | Nứt chéo qua góc cửa, có thể lên tầng trên |
| Cửa đi | Cánh cửa quét đất hoặc hở chân do nền tụt | Khung cửa méo, khe hở hình nêm |
| Tầng trên | Không ảnh hưởng | Có dấu hiệu tương ứng ở tầng trên |
| Gạch lát | Kêu bộp, nứt theo đường vòng quanh chỗ sụt | Nứt chạy dài theo một hướng, nối với tường |
Nếu mọi dấu hiệu đều nằm ở mặt nền tầng trệt và tầng trên hoàn toàn bình thường, khả năng cao đây là lún lớp đắp. Nếu thấy dấu hiệu ở cả tường, cửa và tầng trên thì cần coi đây là chuyện móng và mời kỹ sư.
Các bước kiểm tra nền tại nhà
Bác Sơn ở một căn nhà cấp bốn ba mươi năm tuổi thấy gạch phòng khách kêu bộp và có một vùng võng xuống. Bác có thể làm như sau trước khi gọi thợ hay gọi kỹ sư:
- Gõ nhẹ từng viên gạch bằng cán chổi hoặc búa cao su, đánh dấu phấn những viên kêu bộp để thấy vùng rỗng rộng bao nhiêu.
- Đặt một thước dài hoặc thanh nhôm thẳng lên mặt nền, nhìn khe hở dưới thước để thấy độ võng, chụp ảnh có thước trong khung hình.
- Nhìn chân tường quanh phòng: khe hở giữa nền và tường đều hay chỉ một phía, tường phía trên có nứt không.
- Khoá hết vòi, xem đồng hồ nước có quay không trong khoảng nửa giờ.
- Xác định đường ống, bể phốt, hố ga đi dưới hoặc gần vùng sụt, hỏi người đã xây hoặc người ở trước.
- Đánh dấu viền vùng sụt bằng bút trên gạch, ghi ngày, kiểm tra lại sau hai đến bốn tuần xem vùng có lan rộng hay sâu thêm không.
Nếu vùng sụt ổn định, không có rò nước, tường không nứt, thì đây thường là việc của thợ hoàn thiện: dỡ gạch, bù và đầm lại lớp dưới, lát lại. Nếu vùng sụt lan nhanh hoặc đồng hồ nước quay, phải tìm và sửa chỗ rò trước, và nên mời kỹ sư xem đất cạnh móng. Ghi chép của bác Sơn, gồm sơ đồ viên gạch rỗng, ảnh có thước và số đồng hồ nước, sẽ giúp người đến sau đánh giá nhanh và đúng hơn.
Khi nào nền sụt là tín hiệu nguy hiểm
Sụt nhanh trong vài ngày, nhất là sau mưa lớn. Có thể đã hình thành khoảng rỗng lớn dưới nền do nước cuốn đất. Mặt nền bê tông có thể vẫn nguyên nhưng phía dưới đã rỗng, sập bất ngờ khi có người đi qua.
Vùng sụt nằm sát chân cột hoặc tường chịu lực. Đất cạnh móng bị mất đi làm móng mất phần đỡ bên hông, nhất là móng nông của nhà cấp bốn.
Nghe tiếng nước chảy dưới nền khi không dùng nước. Dấu hiệu ống vỡ đang cuốn đất. Khoá van tổng ngay.
Nước đục, có cát chảy ra hố ga, cống trong nhà. Cát nền đang bị mang đi theo đường thoát nước.
Nền sụt đi kèm nứt tường, kẹt cửa mới xuất hiện. Sự cố đã lan từ nền sang móng. Lúc này cần kỹ sư, và nếu vết nứt mở nhanh thì tránh khu vực đó.
Thấy hố hở dưới mép gạch hoặc tấm bê tông nền rung khi bước. Lớp bê tông nền đang treo trên khoảng trống. Rào khu vực lại, không đặt tủ, bể cá, két nặng lên đó, không để trẻ con chạy qua cho tới khi được kiểm tra.
Lỗi hay gặp khi xử lý nền sụt
Bơm vữa, đổ thêm bê tông lên trên cho phẳng. Thêm tải lên lớp đất đang lún làm lún tiếp, còn nguyên nhân bên dưới vẫn nằm đó. Lớp mới cũng sẽ nứt theo.
Lát lại gạch mà không tìm chỗ rò. Vài tháng sau gạch lại kêu bộp, lần này vùng rỗng rộng hơn. Luôn kiểm tra nước trước.
Đào sâu sát chân móng để bù đất. Khi dỡ nền, đào sâu xuống sát chân móng có thể làm yếu thêm đất đỡ móng. Phạm vi đào nên do kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm quyết định, có biện pháp chống đỡ khi cần.
Nghĩ nền sụt nghĩa là phải đập nhà. Phần lớn nền đắp lún là chuyện hoàn thiện, xử lý cục bộ được. Đừng để nỗi lo dẫn đến những quyết định lớn khi chưa có người chuyên môn xem.
Chỉ lát lại đúng vùng võng. Vùng kêu bộp thường rộng hơn vùng võng nhìn thấy. Dỡ quá hẹp thì mép chỗ sửa lại tiếp tục tụt, tạo gờ vấp chân. Gõ kiểm tra cả vùng xung quanh rồi mới chốt phạm vi dỡ.
Câu hỏi nên hỏi trước khi cho thợ làm lại nền
Làm lại nền là việc thợ hoàn thiện làm được, nhưng làm đúng hay không phụ thuộc vào việc tìm ra vì sao nền sụt. Trước khi giao việc, hỏi thợ hoặc kỹ sư những câu sau:
- Nguyên nhân sụt đã xác định chưa: lớp đắp tự nén, nước rò, bể phốt hay mối? Căn cứ vào đâu?
- Sau khi dỡ gạch và lớp bê tông nền, phía dưới sẽ được kiểm tra thế nào, nếu thấy khoảng rỗng lớn thì xử lý ra sao?
- Đất hoặc cát bù vào sẽ được đầm thành từng lớp mỏng hay đổ một lượt?
- Đường ống đi dưới nền có được thay, đổi tuyến hoặc làm hộp kiểm tra để lần sau không phải đập nền không?
- Phạm vi đào có tới gần chân móng không; nếu có thì cách giữ đất cạnh móng là gì?
- Lớp bê tông nền mới có cần lưới thép để bớt nứt không, có cần chừa khe tách với chân tường không?
Thợ trả lời mập mờ ở câu đầu tiên là dấu hiệu nên dừng lại. Làm lại nền mà không biết vì sao nó sụt thì gần như chắc rằng vài năm sau phải làm lại lần nữa. Với những vùng sụt sát tường chịu lực hoặc có rò nước lâu ngày, nên mời kỹ sư xem trước, thợ làm sau.
Câu hỏi thường gặp
Gạch lát nền kêu bộp có phải nền bị lún không?
Không hẳn. Gạch kêu bộp thường do lớp vữa dưới gạch không đầy hoặc bị bong, chưa chắc nền bên dưới đã sụt. Nếu gạch kêu bộp mà mặt nền vẫn phẳng, đó là chuyện lớp lát. Nếu kèm võng xuống thì nền phía dưới đã lún.
Khe hở giữa chân tường và nền nhà có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm cho kết cấu nếu tường vẫn thẳng, không nứt và khe hở đều quanh phòng. Đó là dấu hiệu nền đắp đã lún so với tường. Nên theo dõi xem khe có rộng thêm không và có nước rò bên dưới không.
Nền nhà mới xây một năm đã sụt có bình thường không?
Lún nhẹ lớp đắp trong một hai năm đầu khá thường gặp nếu đắp dày mà không đầm từng lớp. Sụt rõ, nứt bê tông nền hay hở khe lớn thì nên báo bên thi công trong thời gian bảo hành và yêu cầu kiểm tra.
Có nên làm lại nền tầng trệt bằng sàn bê tông cốt thép không?
Làm sàn treo kê lên dầm móng giúp nền không lún theo đất đắp nữa, nhưng thêm tải lên móng và cần tính toán. Đây là thay đổi kết cấu, cần kỹ sư xem móng hiện có chịu được không trước khi quyết định.
Nền sụt gần bể phốt thì làm gì trước?
Hạn chế đi lại và để đồ nặng trên vùng sụt, kiểm tra bể phốt và ống nối có nứt, rò không. Gọi thợ xử lý rò trước khi bù nền. Nếu vùng sụt sát chân tường chịu lực thì mời kỹ sư xem đất cạnh móng.
Mối dưới nền có làm nền sụt không?
Có thể. Mối làm tổ trong gốc cây, gỗ mục còn sót dưới nền, đào đường hang trong đất; khi gỗ mục hết hoặc tổ bị bỏ, khoảng rỗng còn lại làm nền sụt. Nên xử lý mối bởi đơn vị chuyên môn trước khi làm lại nền.