Mỗi năm một lần, tốt nhất ngay sau mùa mưa, dành một buổi đi một vòng ngôi nhà theo thứ tự cố định: bên ngoài quanh chân nhà, tầng trệt, từng tầng lên trên, cầu thang, ban công, cuối cùng là sàn mái. Ở mỗi chặng soi những điểm hay có vấn đề, so với ghi chép năm trước, ghi lại thay đổi. Một buổi như vậy phát hiện sớm phần lớn những gì mà chủ nhà thường chỉ nhận ra khi đã nặng.
Đây không phải là kiểm định, và không ai đòi chủ nhà phán đoán như kỹ sư. Mục tiêu là nhìn đúng chỗ, ghi đúng cách, và biết dấu hiệu nào nằm ngoài khả năng tự theo dõi. Phần dưới là lộ trình chia theo chặng, dụng cụ cần mang, mẫu ghi, và bảng các dấu hiệu nên gọi kỹ sư.
Mang theo gì và chuẩn bị gì
Mọi thứ đều đơn giản, phần lớn đã có sẵn trong nhà. Chuẩn bị trước để buổi kiểm tra không bị gián đoạn:
- Đèn pin sáng, để soi xiên lên mặt tường và soi các góc tối dưới cầu thang, gầm bếp.
- Thước dây, một tấm thẻ đo vết nứt, bút chì.
- Thước thuỷ dài và vài viên bi.
- Điện thoại để chụp ảnh, sạc đầy pin.
- Sổ theo dõi năm trước và sơ đồ mặt bằng, nếu có. Nếu chưa có, lần này là lần đầu tiên để lập.
- Thang chữ A chắc chắn và một người phụ, nếu cần nhìn gần trần.
- Chọn ngày khô ráo, ban ngày, sau mùa mưa vài tuần, khi các vết thấm và vết ố do mưa vẫn còn thấy rõ.
Đi cùng một người khác trong nhà nếu được. Hai người nhìn sẽ thấy nhiều hơn một người, và người thứ hai lần sau có thể tự làm nếu bạn vắng nhà.
Dành khoảng hai đến ba giờ cho một nhà phố ba bốn tầng, ít hơn cho nhà cấp bốn. Đừng gộp buổi kiểm tra với việc dọn dẹp hay sửa vặt: khi tay bận làm việc khác, mắt sẽ lướt qua đúng những chỗ cần nhìn chậm. Nếu nhà chưa có sơ đồ, vẽ trước ở nhà một bản phác cho mỗi tầng để đánh dấu ngay khi đi.
Chặng một và hai: quanh chân nhà và tầng trệt
Phần dưới cùng của ngôi nhà là nơi phản ánh móng và nền. Đi chậm, nhìn sát.
| Chỗ soi | Tìm gì | Nếu thấy |
|---|---|---|
| Chân tường bên ngoài, sát mặt đất | Khe hở giữa nền sân và chân tường, đất bị xói, nước đọng | Ghi, chụp; khe mở rộng so với năm trước thì báo kỹ sư |
| Mặt tiền nhìn từ xa | Nhà có ngả về một bên, khe với nhà bên hẹp dần lên cao | Đo nghiêng, so ảnh năm trước |
| Hố ga, ống thoát, ống cấp dưới sân | Vết sụt quanh hố ga, nước rò, tiếng nước chảy khi không dùng | Sửa rò sớm; rò lâu ngày làm trôi đất dưới móng |
| Nền tầng trệt | Gạch bộp, sụt, nứt chạy dài, khe hở chân tường | Đo chênh nền nếu có dấu hiệu mới |
| Tường tầng trệt, nhất là tường giáp ranh | Vết nứt mới, vết cũ dài ra, nứt xiên ở góc cửa | Đánh số, đánh dấu, theo dõi |
| Cửa đi, cửa sổ tầng trệt | Cửa mới kẹt, khe hở khung không đều | Kiểm thước thuỷ bậu cửa |
| Chân cột lộ ra | Bê tông bong, vết rỉ nâu, nứt dọc theo cột | Báo kỹ sư, không tự đục |
Ở chặng này, thay đổi so với năm trước quan trọng hơn hiện trạng. Một khe hở chân tường cũ không đổi là chuyện khác với một khe hở năm ngoái chưa có.
Chặng ba: các tầng phía trên
Mặt dưới sàn và dầm. Đứng dưới từng phòng, soi đèn xiên lên trần. Tìm vết nứt chạy dọc giữa nhịp dầm, vết nứt xiên gần đầu dầm, vết ố nước có viền nâu, chỗ bê tông bong tróc thấy lưới thép. Bất cứ dấu hiệu nào trên dầm và sàn cũng là chuyện của kỹ sư, không chỉ ghi rồi để đó.
Độ võng của trần. Nhìn dọc theo mép trần từ một góc phòng sang góc đối diện, mắt sát tường. Trần võng thấy được bằng mắt, hoặc khác năm trước, là dấu hiệu cần báo.
Tường các tầng. So với sơ đồ năm trước: vết nứt nào mới, vết nào dài ra. Chú ý các vết nứt xếp chồng theo phương đứng, tầng trên ngay phía trên tầng dưới, vì chúng gợi ý chuyển động của cả trục nhà.
Khu vệ sinh và bếp. Thấm lâu năm qua sàn vệ sinh làm rỉ thép ở sàn và dầm bên dưới. Soi trần ngay dưới nhà vệ sinh tầng trên, tìm vết ố, vết rỉ, bê tông phồng.
Chỗ cơi nới, tường xây thêm. Tường ngăn xây sau, gác lửng làm thêm, bể nước đặt lên sàn: ghi lại vị trí và tình trạng sàn bên dưới, nhất là khi không có kỹ sư tính toán lúc làm.
Chặng bốn: cầu thang, ban công, sân thượng và mái
Đây là những bộ phận chịu thời tiết và tải trọng tập trung, cũng là nơi tai nạn hay xảy ra nhất. Đi theo thứ tự và giữ an toàn cho chính mình:
- Cầu thang: đi lên xuống chậm, cảm nhận rung, nghe tiếng. Soi chỗ chân thang tiếp giáp sàn, mặt dưới bản thang, chỗ thang tựa vào tường. Nứt ngang bản thang, bậc lún, thang rung hơn năm trước là việc nên báo kỹ sư.
- Ban công và ô văng: đứng trong nhà nhìn ra trước khi bước ra. Tìm vết nứt ngang ở chân ban công chỗ nối với sàn nhà, mép ngoài có trĩu không, lan can có lung lay không. Nếu thấy chân ban công nứt, đừng bước ra, đừng để đồ nặng trên đó.
- Sân thượng: tìm vết nứt trên mặt sàn, chỗ nước đọng sau mưa, chỗ lớp chống thấm bong rộp. Nước đọng lâu là nguồn thấm xuống sàn mái.
- Tường lan can, tường mái: có nghiêng ra ngoài không, có nứt ngang chân không. Lan can phía đường mà nghiêng là nguy hiểm cho người bên dưới.
- Bể nước trên mái: chân đỡ có rỉ, nứt không, sàn dưới chân bể có vết ố không.
- Mái ngói, mái tôn trên kèo: chỉ nhìn từ bên trong hoặc từ chỗ đứng an toàn, tìm kèo cong, xà gồ rỉ, ngói xô. Không leo lên mái dốc.
Toàn bộ chặng này không đòi bạn đứng ở bất cứ chỗ nào nguy hiểm. Nếu một bộ phận chỉ nhìn được bằng cách ra mép mái hay ngồi lên lan can, hãy ghi "chưa kiểm tra được" và để người có thiết bị an toàn xem.
Điều chỉnh lộ trình theo loại nhà của bạn
Nhà cấp bốn tường gạch chịu lực. Tường là bộ phận gánh mái, nên chặng tường quan trọng hơn chặng sàn. Soi kỹ tường có phình bụng ra giữa không, nứt ngang ở đỉnh tường chỗ đặt kèo, nứt xiên ở góc nhà. Với mái ngói, nhìn từ trong nhà lên: kèo, xà gồ có cong, mối mọt, rỉ không, ngói có xô lệch tạo chỗ dột không. Chân tường bị ẩm mặn, vữa mủn bở là dấu hiệu nên ghi.
Nhà phố khung bê tông nhiều tầng. Dành nhiều thời gian nhất cho mặt dưới sàn, dầm, chân cột tầng trệt và ban công. Tường chèn nứt thường ít đáng lo hơn, trừ khi nứt xiên hay xếp chồng qua các tầng. Kiểm thêm tường giáp ranh với hai nhà bên, vì nhà phố hay chịu ảnh hưởng từ hàng xóm.
Căn hộ chung cư hoặc nhà tập thể cũ. Bạn chỉ kiểm tra được phần trong căn và những gì nhìn thấy từ hành lang, cầu thang chung. Ghi lại vết nứt ở hành lang, chiếu nghỉ cầu thang, vết rỉ ở lan can, chỗ bê tông bong ở ban công các tầng nhìn thấy được. Gửi ghi chép cho ban quản lý nhà; phần kết cấu chung không phải việc một hộ tự xử lý được.
Nhà có phần cơi nới, xây nhiều đợt. Chú ý đường nối giữa phần cũ và phần mới, ở tường, nền, mái. Hai bên đường nối lệch cao hay lệch mặt so với năm trước là dấu hiệu hai phần nhà đang lún khác nhau.
Ghi gì sau buổi kiểm tra, và dấu hiệu nào gọi kỹ sư
Cuối buổi, viết một trang theo ba nhóm. Nhóm cuối là những thứ không chờ đến năm sau.
| Nhóm | Ví dụ | Việc tiếp theo |
|---|---|---|
| Không đổi so với năm trước | Vết N1 đến N4 như cũ, nền không thay đổi | Ghi "không đổi", kiểm lại năm sau |
| Thay đổi nhỏ, cần theo dõi | Vết mới mảnh ở tường phòng ngủ, vết thấm mới ở trần bếp | Đánh số, theo dõi theo lịch tháng; sửa rò nếu có |
| Việc bảo trì | Ống thoát sân tắc, lớp chống thấm sân thượng bong | Lên kế hoạch sửa trước mùa mưa |
| Nên mời kỹ sư | Nứt dầm, cột, sàn, ban công; vết cũ dài ra rõ; cửa mới kẹt kèm nứt; cầu thang rung hơn | Đặt lịch khảo sát, chuẩn bị sổ và ảnh |
| Gọi ngay | Tiếng răng rắc, vữa bê tông rơi, ban công trĩu, nhà nghiêng thấy rõ | Ra khỏi khu vực, gọi kỹ sư, báo UBND cấp xã nếu có nguy cơ sập |
Giữ trang này cùng ảnh trong hồ sơ nhà. Năm sau mở ra đối chiếu là việc đầu tiên trước khi đi vòng mới.
Lỗi hay gặp khi tự kiểm tra nhà
Những sai sót khiến buổi kiểm tra hằng năm thành hình thức:
- Chỉ đi những chỗ hay qua lại, bỏ qua gầm cầu thang, kho, phòng ít dùng, sau tủ lớn.
- Kiểm tra vào giữa mùa khô, khi các vết thấm đã khô hết và không còn thấy đường nước đi.
- Không có ghi chép năm trước nên không biết cái gì là mới.
- Chỉ nhìn tường, quên nhìn trần, mặt dưới cầu thang và ban công, nơi các dấu hiệu chịu lực hay xuất hiện.
- Thấy rò nước nhỏ, để đó, hẹn năm sau; rò kéo dài là nguyên nhân âm thầm của rỉ thép và lún nền.
- Trèo ra chỗ nguy hiểm để nhìn cho rõ.
- Thấy dấu hiệu ở nhóm "nên mời kỹ sư" nhưng tự nhủ để năm sau xem tiếp.
Một buổi kiểm tra không cần hoàn hảo, chỉ cần đều đặn và có ghi chép. Mười năm ghi chép mỗi năm một trang cho bạn và kỹ sư một bức tranh về ngôi nhà mà không thiết bị nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên tự kiểm tra kết cấu nhà một lần?
Mỗi năm một lần là nhịp phù hợp cho đa số nhà ở, nên làm sau mùa mưa. Thêm một lần sau các sự kiện như bão lớn, ngập, động đất, hoặc khi nhà bên thi công phần móng.
Tự kiểm tra nhà có thay được kiểm định không?
Không. Tự kiểm tra giúp phát hiện sớm và ghi chép thay đổi. Kiểm định là việc của đơn vị có chuyên môn, dùng thiết bị và tính toán để đánh giá khả năng chịu lực. Khi tự kiểm tra thấy dấu hiệu bất thường, đó là lúc cần kỹ sư.
Chỗ nào trong nhà hay bị bỏ sót khi kiểm tra?
Mặt dưới cầu thang, trần ngay dưới nhà vệ sinh tầng trên, chân ban công, gầm bếp, sau tủ lớn, chân bể nước trên mái và chân tường bên ngoài sát đất. Đây lại là những chỗ dấu hiệu sớm hay xuất hiện.
Thấy ban công nứt ở chân thì làm gì?
Không bước ra ban công, dọn đồ nặng khỏi đó nếu lấy được từ trong nhà, không để người đứng bên dưới phía ngoài. Chụp ảnh từ bên trong và mời kỹ sư xem sớm, vì ban công là kết cấu công xôn, hỏng thì rơi.
Có cần kiểm tra mái khi nhà mái bằng bê tông không?
Cần. Sàn mái chịu nắng mưa trực tiếp, hay nứt do co giãn và thấm lâu năm dẫn đến rỉ thép. Kiểm tra mặt trên sân thượng và mặt dưới trần tầng trên cùng, tìm vết nứt, vết ố nâu và chỗ bê tông bong.
Nhà mới xây có cần tự kiểm tra hằng năm không?
Nên làm, nhất là trong vài năm đầu, khi nền còn có thể lún thêm và vữa còn co ngót. Lần kiểm tra đầu tiên ngay sau khi vào ở cũng là dịp lập sơ đồ và ảnh hiện trạng làm mốc cho các năm sau.