Cacbonat hoá là quá trình khí cacbonic trong không khí ngấm dần vào bê tông, phản ứng với chất kiềm trong đó và làm bê tông mất tính kiềm từ mặt ngoài vào trong. Khi vùng mất kiềm này chạm tới cốt thép, lớp màng tự nhiên bảo vệ thép mất đi, và chỉ cần có ẩm là thép bắt đầu gỉ. Vì quá trình rất chậm, nhiều nhà chỉ bắt đầu có dấu hiệu sau vài chục năm, sớm hơn ở chỗ lớp bảo vệ mỏng hoặc bê tông kém đặc.
Hiểu cơ chế này giúp chủ nhà trả lời mấy câu hay gặp: vì sao nhà ba bốn mươi năm tuổi bỗng nhiên bong bê tông khắp nơi, vì sao mép dầm, góc cột, mặt dưới sàn bong trước, vì sao trát lại mà vẫn bong. Bài cũng nói kỹ sư kiểm tra cacbonat hoá thế nào và đọc kết quả ra sao, để bạn hiểu báo cáo khi cầm trên tay.
Bê tông bảo vệ thép bằng cách nào
Khi xi măng đông kết với nước, trong bê tông hình thành một lượng chất kiềm. Môi trường kiềm cao này (theo tài liệu phổ biến, độ pH khoảng mười hai đến mười ba, tham khảo) giúp bề mặt cốt thép tự tạo ra một lớp màng rất mỏng, gọi là màng thụ động. Chừng nào màng còn nguyên, thép gần như không gỉ dù nằm trong bê tông ẩm.
Lớp bê tông bọc ngoài thép, từ mặt thép ra tới mặt ngoài cấu kiện, gọi là lớp bê tông bảo vệ. Nó làm hai việc: che thép khỏi va chạm, lửa; và quan trọng hơn, giữ môi trường kiềm quanh thép càng lâu càng tốt. Lớp này càng dày, càng đặc thì các tác nhân bên ngoài càng mất nhiều năm mới tới được thép.
Ở nhà ở, lớp bảo vệ thường chỉ vài centimet. Tiêu chuẩn về kết cấu bê tông có quy định chiều dày tối thiểu theo loại cấu kiện và môi trường, nhưng trên thực tế thi công nhà dân, đặc biệt ở nhà xây cách đây vài chục năm, thép hay bị kê sát cốp pha, lớp bảo vệ thực tế có chỗ mỏng hơn thiết kế rất nhiều. Đây là lý do cùng một ngôi nhà, có chỗ thép gỉ ở năm thứ hai mươi, có chỗ năm thứ năm mươi vẫn tốt.
Cacbonat hoá diễn ra thế nào theo thời gian
Khí cacbonic có sẵn trong không khí đi vào bê tông qua các lỗ rỗng li ti. Nó phản ứng với chất kiềm, biến thành chất khác ít kiềm hơn. Độ pH ở vùng bị cacbonat hoá giảm xuống (tài liệu phổ biến nêu quanh mức chín, tham khảo), thấp đến mức màng thụ động trên thép không còn giữ được.
Ranh giới giữa vùng đã cacbonat hoá và vùng còn kiềm di chuyển dần từ ngoài vào trong. Tốc độ không đều theo thời gian: những năm đầu tiến nhanh hơn, càng về sau càng chậm. Theo cách hiểu phổ biến, chiều sâu tăng gần theo căn bậc hai của thời gian, nghĩa là muốn đi sâu gấp đôi phải mất khoảng gấp bốn lần thời gian. Hệ quả: lớp bảo vệ dày gấp đôi theo cách tính đơn giản này có thể giữ thép an toàn lâu hơn khoảng bốn lần, không chỉ gấp đôi.
Độ ẩm ảnh hưởng theo cách không trực giác. Bê tông khô quá thì phản ứng chậm vì thiếu nước; bê tông ngâm nước thường xuyên thì khí khó đi vào. Cacbonat hoá nhanh nhất ở độ ẩm trung bình, như bê tông trong nhà hoặc mặt ngoài có che. Nhưng để thép gỉ nhanh lại cần ẩm và không khí. Nên chỗ nguy hiểm nhất thường là chỗ vừa đã cacbonat hoá tới thép vừa hay bị ướt: mặt dưới sàn vệ sinh, mép mái, ban công, chân cột ngoài trời.
Vì sao chỗ này gỉ trước chỗ kia
Trong cùng một ngôi nhà, có những vị trí gần như luôn có dấu hiệu sớm hơn. Bảng dưới giải thích theo cơ chế vừa nói:
| Vị trí | Vì sao đến lượt sớm |
|---|---|
| Góc cột, mép dầm | Khí đi vào từ hai mặt cùng lúc, thép góc bị tấn công gấp đôi |
| Mặt dưới sàn mỏng | Lớp bảo vệ mỏng, thép dễ bị kê sát cốp pha khi đổ |
| Ô văng, sê nô, mép mái | Cấu kiện mỏng, lại ướt khô thường xuyên |
| Chỗ rỗ, mạch ngừng, vết nứt | Khí và nước có đường đi tắt thẳng tới thép |
| Chỗ từng khoan, đục đi dây điện | Lớp bảo vệ bị cắt mỏng hoặc thủng |
| Mặt trong nhà khô ráo | Cacbonat hoá có thể đã tới thép nhưng thiếu ẩm nên thép gỉ chậm |
Dòng cuối giải thích hiện tượng hay khiến chủ nhà bất ngờ: một dầm trong phòng khô vẫn tốt nhiều năm, rồi bỗng bong nhanh khi phía trên bắt đầu thấm nước hay khi phòng đó được biến thành nhà tắm. Cacbonat hoá đã chuẩn bị sẵn, nước chỉ là mồi châm. Cũng vì thế, khi đổi công năng phòng (biến phòng ngủ thành khu giặt phơi, thêm nhà tắm ở tầng trên, làm bếp ở chỗ trước là kho), bạn nên hỏi kỹ sư về các dầm, sàn ngay bên dưới, nhất là ở nhà đã vài chục năm tuổi. Chi phí chống thấm kỹ từ đầu luôn nhỏ hơn chi phí xử lý thép gỉ về sau.
Kỹ sư kiểm cacbonat hoá thế nào
Bạn sẽ gặp mục này trong nhiều báo cáo khảo sát nhà cũ. Cách làm phổ biến ở mức chủ nhà cần biết:
- Kỹ sư chọn vài vị trí đại diện: chỗ có dấu hiệu, chỗ chưa có, mặt trong và mặt ngoài.
- Đục hoặc khoan một lỗ nhỏ, hoặc tách một mẩu bê tông, sao cho lộ ra mặt gãy mới tính từ mặt ngoài vào trong.
- Phun dung dịch chỉ thị (thường dùng phenolphtalein) lên mặt gãy mới. Vùng còn kiềm chuyển màu hồng tím, vùng đã cacbonat hoá giữ nguyên màu bê tông.
- Đo khoảng cách từ mặt ngoài tới ranh giới đổi màu, đó là chiều sâu cacbonat hoá ở điểm ấy.
- Đo chiều dày lớp bảo vệ thực tế bằng máy dò thép hoặc đo trực tiếp ở chỗ đục, rồi so hai con số.
Phép thử này phải làm trên mặt bê tông vừa gãy và do người có chuyên môn thực hiện ở vị trí được chọn an toàn; chủ nhà không nên tự đục cấu kiện chịu lực để thử. Lỗ đục sau đó cần được trám lại đúng cách để không thành đường cho ẩm vào.
Đọc kết quả trong báo cáo
Kết quả thường được trình bày dưới dạng so sánh chiều sâu cacbonat hoá với chiều dày lớp bảo vệ. Cách hiểu tham khảo, kỹ sư sẽ kết luận cụ thể:
| Kết quả | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Chiều sâu cacbonat hoá nhỏ hơn nhiều so với lớp bảo vệ | Thép còn được bảo vệ, nếu không có muối hay nứt thì nguy cơ gỉ do cơ chế này còn xa |
| Chiều sâu gần bằng lớp bảo vệ | Thép sắp mất bảo vệ, cần giữ khô, hạn chế thấm; kỹ sư có thể đề nghị biện pháp bảo vệ bề mặt |
| Chiều sâu vượt lớp bảo vệ | Thép đã mất màng bảo vệ; nếu có ẩm thì đang hoặc sẽ gỉ, cần xem tình trạng thép |
| Vượt lớp bảo vệ, kèm vệt gỉ, bong | Gỉ đang diễn ra, cần đánh giá tiết diện thép còn lại và phương án sửa |
Kết quả này chỉ là một mảnh của bức tranh. Kỹ sư sẽ ghép với tình trạng ẩm, lượng muối nếu nhà gần biển, cường độ bê tông và tiết diện thép đo được để đưa ra kết luận. Đừng tự rút kết luận chỉ từ một con số đo ở một điểm.
Những hiểu lầm hay gặp
"Bê tông càng lâu càng cứng nên càng bền." Cường độ bê tông có thể tăng nhẹ theo thời gian, nhưng khả năng bảo vệ thép thì giảm dần do cacbonat hoá. Hai chuyện khác nhau.
"Trát lại là xong." Lớp vữa trát và sơn có thể làm chậm cacbonat hoá phần nào, nhưng không trả lại tính kiềm cho vùng bê tông đã mất. Nếu thép đã gỉ, trát lên chỉ che đi.
"Nhà bốn mươi năm là phải hỏng." Không có tuổi cố định. Nhà có lớp bảo vệ đủ dày, bê tông đặc, giữ khô tốt có thể bền hơn nhiều; nhà lớp bảo vệ mỏng, hay thấm có thể có vấn đề sớm hơn nhiều.
"Không bong thì thép không gỉ." Thép có thể đang gỉ ở giai đoạn chưa đủ đẩy bê tông bong. Dấu hiệu sớm hơn là vết nứt thẳng theo thanh thép và vệt nâu.
"Xi măng tốt thì không lo." Chất lượng xi măng chỉ là một phần. Lượng nước trộn quá nhiều làm bê tông xốp, đầm không kỹ để lại rỗ, bảo dưỡng không đủ ẩm làm mặt ngoài nhiều lỗ rỗng. Những yếu tố thi công này ảnh hưởng tốc độ cacbonat hoá không kém gì loại xi măng.
Áp vào nhà bạn: tự ước mức phơi nhiễm
Bạn không đo được cacbonat hoá, nhưng có thể ước nhà mình thuộc nhóm nhiều hay ít rủi ro trước khi mời kỹ sư. Đánh dấu những điều đúng với nhà bạn:
- Nhà trên ba mươi năm tuổi, chưa từng được khảo sát kết cấu.
- Có chỗ thép lộ mà bạn thấy thép nằm rất sát mặt ngoài, chỉ cách một lớp mỏng.
- Mép dầm, góc cột có vết nứt thẳng chạy dọc cạnh.
- Mặt dưới sàn có vệt nâu theo đường thẳng cách đều.
- Nhiều khu vực ẩm lâu ngày: dưới nhà vệ sinh, dưới mái, chân tường tầng trệt.
- Nhà từng đục nhiều để đi dây điện, ống nước âm vào dầm, cột, sàn.
- Nhà từng được trát vá nhiều chỗ ở trần, dầm mà không rõ đã xử lý thép chưa.
Có ba mục trở lên thì việc mời kỹ sư khảo sát, trong đó có kiểm cacbonat hoá và chiều dày lớp bảo vệ, là hợp lý, nhất là trước khi cải tạo lớn hay nâng tầng. Chỉ một hai mục thì bạn có thể theo dõi thêm, chụp ảnh mỗi mùa mưa, và giữ khô những chỗ hay ẩm, vì ẩm là thứ biến thép đã mất bảo vệ thành thép đang gỉ.
Câu hỏi thường gặp
Cacbonat hoá có làm bê tông yếu đi không?
Bản thân cacbonat hoá ít làm giảm cường độ bê tông, có khi còn làm mặt ngoài đặc hơn. Vấn đề là nó làm mất khả năng bảo vệ thép. Thép gỉ, trương nở làm nứt và bong bê tông, đồng thời mất tiết diện, đó mới là chỗ làm cấu kiện yếu đi.
Nhà bao nhiêu năm tuổi thì nên kiểm tra cacbonat hoá?
Không có mốc bắt buộc chung. Nhà trên hai mươi năm tuổi có dấu hiệu nứt theo thép, vệt gỉ, bong mép, hoặc chuẩn bị cải tạo lớn, nâng tầng, mua bán thì nên để kỹ sư khảo sát, trong đó có thể có phép thử này.
Tự mua thuốc thử về phun lên bê tông có được không?
Chủ nhà không nên tự đục cấu kiện chịu lực để thử. Phép thử cần mặt bê tông vừa gãy ở vị trí chọn đúng, đo kèm lớp bảo vệ thì mới có ý nghĩa. Đục sai chỗ còn làm hỏng thêm và mở đường cho ẩm vào.
Sơn phủ bên ngoài có ngăn được cacbonat hoá không?
Một số lớp phủ làm chậm khí cacbonic và nước đi vào, có ích cho bê tông còn tốt. Với bê tông đã cacbonat hoá tới thép và thép đã gỉ, sơn phủ không giải quyết được vấn đề. Nên hỏi kỹ sư trước khi chọn biện pháp.
Vì sao nhà cùng tuổi, cùng khu mà nhà này bong nhiều hơn nhà kia?
Do khác nhau ở chiều dày lớp bảo vệ thực tế, độ đặc của bê tông, cách bảo dưỡng lúc xây và mức độ ẩm, thấm trong quá trình sử dụng. Những khác biệt nhỏ lúc thi công cộng lại qua vài chục năm thành chênh lệch lớn.
Cacbonat hoá và gỉ do muối ở nhà ven biển khác nhau thế nào?
Cacbonat hoá làm thép mất bảo vệ trên diện rộng, thường gỉ đều và làm bê tông bong. Muối phá màng bảo vệ ở từng điểm, có thể gỉ sâu cục bộ mà ít bong. Nhà ven biển thường chịu cả hai, nên kỹ sư hay kiểm cả hai.