Mở rộng đế móng là làm cho đáy móng to ra để cùng một tải trọng được trải lên diện tích đất lớn hơn, nhờ đó áp lực lên đất giảm và nhà lún ít hơn. Cách này hợp với móng nông đặt trên lớp đất còn khá, khi móng cũ đơn giản là nhỏ so với tải. Nó gần như vô ích khi bên dưới là lớp đất yếu dày, vì vùng đất chịu ảnh hưởng lan sâu hơn chỗ móng mở rộng chạm tới.
Phần khó không nằm ở việc đổ thêm bê tông mà ở hai chỗ: đào sát chân móng cũ mà không làm nhà mất chỗ tựa, và làm sao cho phần móng mới thật sự gánh tải chứ không nằm chơi bên cạnh. Bài này giải thích hai chỗ đó để bạn đọc được phương án và hiểu vì sao đội thi công làm chậm, làm từng đoạn.
Vì sao móng to ra thì nhà lún ít đi
Hãy hình dung đứng trên bãi cát bằng giày cao gót rồi đổi sang giày bệt. Người vẫn nặng như vậy, nhưng giày bệt lún ít hơn vì lực trải ra diện tích lớn hơn. Móng nhà cũng vậy: áp lực lên đất bằng tải chia cho diện tích đáy móng. Nhà cấp bốn thời trước nhiều khi chỉ xây móng gạch hoặc móng đá hộc rộng hơn tường một chút, đủ cho mái ngói nhẹ. Khi chủ nhà đổ sàn bê tông, xây thêm tầng, đặt bể nước trên mái, tải tăng mà diện tích đáy móng giữ nguyên, áp lực vượt quá mức đất chịu được và nhà bắt đầu lún.
Mở rộng đáy móng kéo áp lực xuống lại. Nhưng có một giới hạn mà chủ nhà ít được nghe: móng to hơn thì vùng đất chịu ảnh hưởng bên dưới cũng sâu hơn. Nếu cách đáy móng không xa là lớp bùn, lớp đất ao lấp dày, thì móng to ra lại đẩy ảnh hưởng xuống đúng lớp yếu ấy. Kết quả có khi lún còn nhiều hơn, chỉ chậm hơn. Vì thế kỹ sư cần biết đất bên dưới ra sao, ít nhất là qua hố đào kiểm tra hoặc khoan khảo sát, trước khi chọn cách này.
Cũng cần phân biệt lún do móng nhỏ với lún do nền bị nước xói, do cống vỡ cuốn đất đi. Trường hợp sau phải xử lý nguồn nước và làm chặt nền trước; mở rộng móng trên nền rỗng là xây trên chỗ hụt.
Khi nào mở rộng móng hợp, khi nào không
Bảng tham khảo dưới đây gom các tình huống hay gặp. Kỹ sư quyết định dựa trên khảo sát tận nơi.
| Tình huống | Mở rộng móng | Lý do |
|---|---|---|
| Nhà cấp bốn móng gạch, nền đất thịt chắc, định đổ sàn mái | Thường hợp | Móng nhỏ so với tải mới, đất bên dưới còn gánh được |
| Nhà phố móng băng, sắp nâng một tầng, đất tốt | Có thể hợp | Cần tính lại; đôi khi chỉ cần mở rộng một số đoạn |
| Nhà xây trên ao lấp, bùn dày bên dưới | Thường không hợp | Ảnh hưởng của móng lan xuống lớp bùn, lún tiếp |
| Nhà lún do ống nước rò làm xói nền | Chưa phải lúc | Xử lý nguồn nước và nền rỗng trước |
| Tường chung hoặc móng sát nhà bên | Khó | Không đào sang phần đất nhà bên được, chỉ mở rộng được một phía |
| Mực nước ngầm cao, đất cát chảy | Rủi ro cao | Hố đào ngập, cát chảy vào kéo theo đất dưới móng cũ |
| Lún đã ổn định nhiều năm, không tăng tải | Thường không cần | Nếu số đo theo dõi không đổi, có thể chỉ sửa phần trên |
Điểm chung của các dòng "không hợp" là nguyên nhân nằm sâu hơn hoặc rộng hơn chỗ móng mở rộng chạm tới. Khi đó kỹ sư thường chuyển sang cọc bổ sung hoặc xử lý nền.
Các dạng mở rộng móng hay gặp
Mở rộng móng băng sang hai bên. Đổ thêm dải bê tông cốt thép ôm hai bên móng băng cũ, liên kết bằng thép cấy vào móng cũ và đôi khi bằng các thanh dầm ngang luồn dưới đáy móng cũ. Hợp khi đào được cả hai phía tường.
Mở rộng một phía. Khi một bên là tường chung với nhà hàng xóm, chỉ mở rộng được phía trong nhà. Móng lệch một bên dễ bị xoay, nên kỹ sư thường phải thêm dầm giằng nối sang móng đối diện để giữ.
Nối các móng đơn bằng dầm hoặc bản dưới nền. Nhà khung có móng đơn dưới từng cột, cột này lún, cột kia đứng. Nối các móng lại bằng dầm móng hoặc đổ một bản bê tông dưới nền làm chúng làm việc chung, giảm lún lệch giữa các cột.
Biến nền nhà thành móng bè. Đào toàn bộ nền trong nhà, đổ một bản bê tông cốt thép liên kết với tất cả móng cũ. Diện tích đỡ tăng nhiều nhất, nhưng phải dọn trống nhà, đào sâu và chi phí lớn.
Bổ sung dầm đỡ dưới tường. Tường xây trực tiếp trên nền không móng, ví dụ tường ngăn xây sau, được đỡ lại bằng dầm mới tựa vào móng chính. Đây là chuyển tải hơn là mở rộng, nhưng thường đi cùng trong một phương án.
Vì sao phải đào xen kẽ từng đoạn
Móng cũ đang đỡ cả ngôi nhà nhờ đất ở dưới và hai bên giữ nó lại. Khi đào sát chân móng, phần đất bên hông bị lấy đi, đất dưới đáy móng có xu hướng bị ép trồi ra phía hố đào. Đào cả chiều dài một bức tường cùng lúc là để móng đứng trên một bờ đất không có gì chắn, rất dễ sụt, nhất là khi trời mưa.
Cách làm an toàn hay gặp là chia móng thành nhiều đoạn ngắn, đào và đổ bê tông các đoạn cách quãng, ví dụ đoạn một, ba, năm trước; chờ bê tông đủ cứng mới làm đoạn hai, bốn, sáu. Lúc nào cũng còn phần lớn chiều dài móng tựa trên đất nguyên. Chiều dài mỗi đoạn, số đợt, thời gian chờ giữa hai đợt do kỹ sư ghi trong bản vẽ, tùy loại đất và tải tường.
Điều thứ hai là cho phần móng mới nhận tải. Tải nhà đã nằm sẵn trên móng cũ, đất dưới móng cũ đã lún xong phần của nó. Móng mới đổ bên cạnh chưa chịu gì; nếu nhà lún thêm chút ít, móng cũ vẫn gánh phần lớn cho đến khi chuyển vị đủ để móng mới "nhập cuộc". Kỹ sư xử lý bằng nhiều cách: liên kết thật chắc giữa mới và cũ bằng thép cấy và mặt tiếp xúc được đục nhám, chèn vữa không co ngót dưới dầm đỡ, hoặc dùng kích để nén trước phần đất dưới móng mới. Chủ nhà không cần biết chi tiết, chỉ cần hỏi: "phần móng mới bắt đầu gánh tải bằng cách nào?"
Chủ nhà cần chuẩn bị gì khi nhà đang ở
Mở rộng móng là việc đào bới ngay chân tường, nên nhà đang ở cần sắp xếp trước. Danh sách tham khảo:
- Hỏi kỹ sư những phòng nào phải dọn trống, đồ nặng nào phải chuyển đi, nhất là tủ sách, két, bể cá dọc tường sắp đào.
- Chụp ảnh, quay phim hiện trạng tường, sàn trong nhà mình và mời nhà hai bên cùng ghi nhận hiện trạng nhà họ trước khi đào.
- Gắn mốc theo dõi vết nứt có sẵn và đánh dấu vài điểm trên tường để đo lún trong lúc thi công.
- Thống nhất chỗ để đất đào, lối đi cho người già và trẻ nhỏ, cách che hố đào buổi tối.
- Tránh đào vào cao điểm mùa mưa nếu được; hỏi phương án thoát nước hố đào khi gặp mưa.
- Xác định vị trí ống nước, cống, bể ngầm, dây điện ngầm dọc móng để không đào trúng.
- Hỏi rõ trình tự từng đợt và thời gian chờ, để không thúc thợ làm nhanh hơn bản vẽ.
Nhà cô Lan ở một dãy cấp bốn, tường hông là tường chung. Phương án chỉ mở rộng phía trong, kèm dầm giằng nối sang móng tường đối diện. Trước khi đào, hai nhà cùng chụp ảnh và ký biên bản hiện trạng; nhờ vậy khi nhà bên có một vết nứt cũ, không ai cãi nhau vết đó có từ bao giờ.
Câu nên hỏi kỹ sư và dấu hiệu phải dừng ngay
Những câu nên hỏi trước khi ký:
- Đất dưới móng cũ là loại gì, anh đã đào kiểm tra hay khoan khảo sát chưa?
- Lớp đất yếu, nếu có, nằm ở độ sâu nào so với đáy móng mới?
- Móng mở rộng một hay hai phía, có cần dầm giằng chống xoay không?
- Mỗi đợt đào dài bao nhiêu, chờ bao lâu mới sang đợt kế tiếp?
- Phần móng mới bắt đầu gánh tải bằng cách nào?
- Lún dự kiến sau gia cố còn bao nhiêu, theo dõi trong bao lâu?
Trong lúc thi công, nếu thấy vết nứt trên tường mở rộng nhanh trong một hai ngày, cửa đang mở bình thường bỗng kẹt, nghe tiếng răng rắc, đất ở thành hố đào sụt vào dưới móng, hãy cho người ra khỏi khu vực, yêu cầu ngừng đào và gọi kỹ sư đến ngay. Nếu thấy có nguy cơ sập ảnh hưởng nhà bên hoặc lối đi chung, báo UBND cấp xã. Không tự đổ cát, chèn gạch vào hố đào để "chữa cháy".
Lỗi hay gặp với phương án mở rộng móng
Đào một lèo cả bức tường cho nhanh. Đây là lỗi nguy hiểm nhất, đã gây sụt móng ở không ít nhà cấp bốn. Hố đào dài làm móng mất chỗ tựa trên cả chiều dài.
Đổ bê tông áp sát nhưng không liên kết. Móng mới đứng cạnh móng cũ như hai người đứng cạnh nhau, không ai đỡ ai. Phải có thép cấy và mặt tiếp xúc được xử lý theo bản vẽ.
Mở rộng trên nền đang bị nước xói. Ống thoát nước vỡ dưới nền vẫn chảy, móng mới lại bị xói như móng cũ.
Không hỏi đất bên dưới. Mở rộng trên ao lấp mà không biết có lớp bùn bên dưới, tiền bỏ ra chỉ đổi lấy vài năm yên ổn.
Thiếu ghi chép phần bị lấp. Móng nằm dưới đất, lấp xong là không ai nhìn lại được. Ảnh chụp thép cấy, kích thước móng mới từng đoạn là thứ duy nhất chứng minh đã làm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Mở rộng móng có làm nhà hết lún ngay không?
Không ngay lập tức. Mở rộng móng làm giảm áp lực nên tốc độ lún giảm dần, nhưng phần lún đã xảy ra không tự trở lại. Kỹ sư thường hẹn theo dõi các mốc lún một thời gian sau thi công để xác nhận nhà đã ổn định.
Nhà tường chung có mở rộng móng được không?
Thường chỉ mở rộng được phía trong nhà mình. Móng lệch một bên dễ bị xoay nên kỹ sư phải thêm dầm giằng hoặc chuyển sang cọc bổ sung. Mọi việc đào sát tường chung nên báo và ghi nhận hiện trạng cùng nhà bên trước.
Có thể vừa ở vừa mở rộng móng không?
Nhiều nhà vẫn ở được nếu đào từng đoạn ngắn và dọn trống khu vực đang đào. Tuy vậy, kỹ sư có thể yêu cầu rời khỏi một số phòng trong lúc đào sát những bức tường chịu lực chính hoặc khi nhà có dấu hiệu chuyển vị.
Mở rộng móng hay ép cọc thì tốt hơn?
Không có cách nào tốt hơn cho mọi nhà. Mở rộng móng hợp khi đất gần mặt còn khá; ép cọc hợp khi lớp đất yếu dày và tải cần đưa xuống sâu. Kỹ sư chọn sau khi biết đất bên dưới ra sao.
Làm sao biết đội thi công đã làm đúng từng đoạn?
Yêu cầu nhật ký thi công ghi ngày đào, ngày đổ của từng đoạn kèm ảnh chụp hố đào, thép cấy, kích thước trước khi đổ bê tông. Người giám sát kỹ thuật nên ký nghiệm thu từng đoạn trước khi lấp.
Bao lâu sau khi đổ móng mới thì được lấp đất và làm đoạn kế tiếp?
Tùy loại bê tông, thời tiết và yêu cầu trong bản vẽ. Kỹ sư sẽ ghi thời gian chờ tối thiểu; chủ nhà không nên ép đội thợ rút ngắn vì phần móng mới chưa đủ cứng mà phải đỡ tải là dễ nứt hỏng.