Móng băng là một dải móng dài chạy liên tục dưới cả hàng cột hoặc dưới tường chịu lực. Vì các phần liền nhau, móng băng san sẻ tải cho nhau và ít lún lệch hơn móng đơn. Nhưng một dải dài trên đất không đều vẫn có thể bị uốn cong, và nhà phố sâu hai mươi mét với móng băng một phương là kiểu nhà hay thấy nứt ở cuối nhà, nơi đất thường kém nhất.
Ở Việt Nam, móng băng có mặt ở rất nhiều loại nhà: dải bê tông cốt thép dưới hàng cột nhà phố, dải gạch đá dưới tường nhà cấp bốn cũ, móng băng giao nhau thành ô cờ ở nhà trên đất trung bình. Bài này giải thích cách từng dạng chịu lực, điểm yếu hay gặp, cách đọc vết nứt theo vị trí đầu nhà, giữa nhà, cuối nhà, và những câu nên hỏi khi mời kỹ sư. Mức lo nói ở đây là mức thường gặp; xem tận nơi mới kết luận được.
Móng băng là gì và có những dạng nào ở nhà ở
Nếu móng đơn là những tấm đế riêng dưới từng chân bàn, thì móng băng là một thanh dài đỡ cả hàng chân. Ở nhà phố khung bê tông, móng băng thường là một dầm bê tông cốt thép có bản đáy mở rộng, chạy dọc theo hàng cột hai bên tường dài của nhà. Tải trọng từ các cột được dải móng gom lại và trải xuống đất trên suốt chiều dài.
Móng băng một phương chỉ có hai dải chạy dọc nhà, nối với nhau bằng giằng. Móng băng hai phương, hay móng băng giao thoa, có thêm các dải chạy ngang, tạo thành ô cờ dưới nhà. Dạng hai phương cứng hơn, phân phối tải đều hơn và chống lún lệch tốt hơn, nên hay dùng khi đất yếu hơn hoặc nhà cao hơn. Ở nhà cấp bốn tường gạch chịu lực xây từ nhiều chục năm trước, móng băng thường là dải gạch hoặc đá hộc xây bậc dưới chân tường, không có cốt thép.
Muốn biết nhà mình dùng dạng nào, hãy xem bản vẽ kết cấu nếu còn, hoặc hỏi người đã xây. Bản vẽ móng thường vẽ rất rõ: các dải dài chạy dọc là móng băng một phương, thêm dải ngang cắt nhau là hai phương. Nhà cấp bốn tường dày hai mươi phân, không thấy cột bê tông, thường là tường chịu lực trên móng băng gạch đá.
Vì sao móng băng ít lún lệch hơn, nhưng không miễn nhiễm
Một dải móng liền khối giống như một thanh thước kẻ đặt trên nệm. Ấn một điểm, cả thước cùng chịu, nên chỗ nệm mềm không bị lún sâu riêng lẻ như khi đặt những đồng xu rời. Đó là lợi thế của móng băng: chỗ đất yếu cục bộ được phần đất tốt hai bên đỡ giúp. Vết nứt kiểu "một cột lún riêng" ít gặp hơn so với nhà móng đơn.
Nhưng thanh thước dài thì có thể bị uốn. Nếu đất dưới cả nửa sau của nhà kém hơn nửa trước, dải móng sẽ võng dần về phía sau. Nếu đất giữa nhà kém hơn hai đầu, dải móng võng ở giữa như lòng thuyền; nếu hai đầu kém hơn, nó cong ngược như mu rùa. Mỗi kiểu cong để lại một kiểu vết nứt khác nhau trên tường.
Nhà phố Việt Nam thường hẹp và rất sâu. Mặt tiền nằm trên nền đường cũ đã được nén chặt qua nhiều năm, còn phần cuối lô đất hay là ruộng, ao, mương được lấp khi phân lô. Đất kém dần về phía sau là chuyện khá phổ biến, và đó là lý do nhiều căn nhà móng băng vẫn nứt ở bếp, nhà vệ sinh và cầu thang phía cuối nhà.
Điểm yếu hay gặp theo từng dạng móng băng
Móng băng một phương ở nhà sâu. Hai dải dọc chỉ nối bằng giằng mảnh. Khi đất hai bên ranh giới khác nhau, hai dải có thể lún khác nhau, sàn và dầm ngang bị vặn, gây nứt chéo ở sàn và ở tường ngang.
Dải móng sát ranh giới bị lệch tâm. Như móng đơn, dải móng biên không thể chìa sang đất nhà bên. Bản đáy chỉ mở về một phía, tải đè lệch, dải có xu hướng xoay, kéo tường biên nghiêng ra ngoài nếu thiếu giằng ngang đủ khoẻ.
Dải móng bị cắt ngang. Bể phốt, hố ga, bể nước ngầm đặt chắn ngang tuyến móng khiến dải bị gián đoạn. Hai đoạn móng hai bên làm việc riêng rẽ, lún khác nhau đúng tại chỗ đặt bể.
Móng băng gạch đá không cốt thép. Chịu nén tốt nhưng gần như không chịu uốn. Khi đất lún lệch, dải gạch gãy thay vì cong, tường trên nó nứt thẳng hoặc nứt bậc thang theo mạch vữa. Vữa vôi cũ bị nước ngầm rửa dần cũng làm móng yếu đi theo năm tháng.
Móng băng nông trên đất bị tác động. Đáy móng băng nhà dân thường không sâu. Đào móng nhà bên sâu hơn, mưa xói chân móng ở nhà không có rãnh thoát nước, rễ cây hút nước đất sét, đều ảnh hưởng trực tiếp tới đáy móng.
Đọc vết nứt theo vị trí trong nhà móng băng
Vị trí và hình dạng vết nứt cho biết dải móng đang cong theo kiểu nào. Bảng dưới là các mẫu thường gặp, mức lo là mức tham khảo.
| Vị trí và hình dạng vết nứt | Dải móng thường đang | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nứt chéo ở tường dọc phía cuối nhà, chéo lên về phía cuối nhà | Võng dần về phía sau | Vừa | Theo dõi, kiểm tra nền phía sau, mời kỹ sư |
| Nứt dọc chân tường giữa nhà, rộng ở dưới, hẹp ở trên | Võng ở giữa như lòng thuyền | Vừa | Đánh dấu, đo, xem đất giữa nhà có vấn đề gì |
| Nứt ở phần trên tường gần mái, rộng ở trên, hẹp ở dưới | Cong ngược, hai đầu lún hơn giữa | Vừa | Theo dõi, kiểm tra hai đầu nhà |
| Nứt thẳng đứng đúng vị trí bể phốt, hố ga | Dải móng gián đoạn, hai đoạn lún khác nhau | Thấp đến vừa | Kiểm tra bể có rò không, theo dõi khe |
| Tường biên nghiêng ra, khe với nhà bên đổi | Dải biên xoay do lệch tâm | Cao | Mời kỹ sư, cân nhắc quan trắc nghiêng |
| Nứt bậc thang theo mạch gạch ở nhà cấp bốn | Móng gạch gãy, lún lệch cục bộ | Vừa đến cao | Mời kỹ sư xem chân móng, không tự đào |
Bảng giúp định hướng, không giúp kết luận. Một vết nứt rộng ở trên hẹp ở dưới cũng có thể do mái co giãn nhiệt hay sàn mái đẩy tường, không liên quan đến móng. Kỹ sư sẽ ghép với các dấu hiệu khác như cửa kẹt, nền dốc và tầng trên.
Danh sách kiểm trước buổi khảo sát nhà móng băng
Nhà phố của chị Hà sâu mười tám mét, ba tầng, cuối nhà xuất hiện nứt ở tường bếp và chân cầu thang. Trước khi kỹ sư đến, chị chuẩn bị những thứ sau. Bạn có thể dùng y nguyên danh sách này:
- Bản vẽ kết cấu, hồ sơ xin phép xây dựng nếu còn; không có thì ghi lại tên người thợ cả, năm xây.
- Sơ đồ mặt bằng từng tầng vẽ tay, đánh dấu mọi vết nứt, cửa kẹt, chỗ nền dốc.
- Thông tin về đất: trước khi xây là gì, phía sau có mương, ao, ruộng không, có lấp đất không.
- Vị trí bể phốt, bể nước ngầm, hố ga, đường ống thoát chính.
- Những lần sửa chữa, cơi nới, tôn nền đã làm, kèm năm.
- Ảnh chụp vết nứt theo ngày nếu đã theo dõi.
- Thông tin về công trình xung quanh: nhà bên xây năm nào, có đào móng, ép cọc gần đây không.
Với danh sách đầy đủ, buổi khảo sát đầu tiên thường đủ để kỹ sư đưa ra nhận định ban đầu: vấn đề nằm ở đất phía sau, ở bể phốt cắt ngang móng hay ở chính kết cấu phần trên. Từ đó mới quyết định có cần khoan khảo sát đất, mở hố kiểm tra móng hay quan trắc lún hay không.
Móng băng gạch đá ở nhà cấp bốn và nhà cũ
Rất nhiều nhà cấp bốn, nhà tập thể thấp tầng và nhà phố xây trước thời bê tông cốt thép phổ biến đứng trên móng băng xây bằng gạch đặc hoặc đá hộc, mở bậc rộng dần xuống dưới, mạch vữa vôi hoặc vữa xi măng mác thấp. Móng kiểu này đã gánh ngôi nhà mấy chục năm, nên bản thân nó không xấu. Nhưng nó có ba giới hạn chủ nhà cần biết.
Thứ nhất, nó không chịu uốn. Khi đất bên dưới lún không đều, dải gạch nứt gãy chứ không cong, và vết nứt truyền thẳng lên tường. Thứ hai, nó xuống cấp theo nước: vữa vôi bị nước ngầm, nước thải rò rỉ hoà tan dần, gạch móng ngậm nước lâu năm trở nên bở. Nhà bị ngập nhiều lần, nhà có bể phốt cũ rò rỉ sát chân tường, thường có móng yếu hơn tuổi của nó. Thứ ba, nó nông, thường chỉ sâu khoảng một mét hoặc ít hơn, nên rất nhạy với mọi việc đào bới gần đó.
Với nhà như vậy, chủ nhà nên hạn chế tối đa đào sát chân tường, giữ cho nước mưa và nước thải không đọng quanh nhà, và khi định làm bất kỳ thay đổi nào về tải trọng như đổ mái bằng thay mái ngói, xây tum, đặt bồn nước lớn, thì hỏi kỹ sư trước. Một mái bằng bê tông nặng hơn mái ngói nhiều lần, đủ để làm thay đổi cách cả ngôi nhà đứng trên móng cũ.
Lỗi hay gặp với nhà móng băng
Đặt bể phốt mới cắt ngang tuyến móng. Khi làm lại khu vệ sinh, thợ đào bể ngay cạnh hoặc xuyên dưới móng băng cho gần. Móng bị gián đoạn và mất đất đỡ. Vị trí bể mới cần kỹ sư đồng ý.
Đục dải móng gạch cũ để đi ống nước. Móng gạch không có cốt thép, đục một lỗ là thêm một điểm gãy. Ống nên đi vòng hoặc đi trên móng.
Coi móng băng là "chắc chắn hơn" nên không lo khi nâng tầng. Móng băng tính cho hai tầng vẫn có thể thiếu khi lên bốn tầng. Phải tính lại, như mọi loại móng khác.
Bỏ quên thoát nước mưa quanh nhà. Nước mái đổ thẳng xuống chân tường năm này qua năm khác làm xói và mềm đất ngay dưới mép móng băng nông. Máng xối, ống thoát dẫn nước ra xa chân tường là việc rẻ mà hiệu quả.
Đắp đất, xây tường bao nặng sát mép móng. Tải mới đặt sát mép dải móng làm đất phía đó nén thêm, dải móng xoay về phía tải mới.
Câu hỏi thường gặp
Móng băng và móng đơn, loại nào tốt hơn?
Không có loại nào tốt hơn trong mọi trường hợp. Móng băng phân phối tải liên tục, ít lún lệch hơn trên đất trung bình; móng đơn tiết kiệm hơn trên đất tốt và đồng đều. Kỹ sư chọn dựa vào kết quả khảo sát đất, tải trọng và điều kiện xung quanh.
Nhà cấp bốn móng băng gạch có nâng tầng được không?
Thường rất hạn chế, vì móng gạch đá không cốt thép, thường nông và đã xuống cấp theo thời gian; tường gạch chịu lực cũng có giới hạn. Muốn nâng tầng cần kỹ sư khảo sát kỹ móng và tường, nhiều trường hợp phải làm khung và móng mới.
Vết nứt ở cuối nhà phố có phải do móng băng yếu không?
Có thể do đất cuối lô kém hơn đất mặt tiền, không nhất thiết do bản thân móng yếu. Cũng có thể do bể phốt, rò nước hay cơi nới phía sau. Cần ghép các dấu hiệu và khảo sát để tìm đúng nguyên nhân.
Móng băng có bị gãy không?
Móng băng bê tông cốt thép thường bị nứt chứ hiếm khi gãy hẳn, trừ khi lún lệch rất lớn. Móng băng gạch đá không cốt thép thì có thể gãy khi đất dưới nó lún không đều. Dấu hiệu là vết nứt thẳng hoặc bậc thang chạy từ chân tường lên.
Khi nào cần mở móng băng ra kiểm tra?
Khi dấu hiệu trên tường, nền, cửa không đủ để kỹ sư kết luận, hoặc khi chuẩn bị nâng tầng, cải tạo lớn. Vị trí mở, độ sâu và cách giữ đất phải do kỹ sư chỉ định; chủ nhà không nên tự đào sát chân móng.
Móng băng hai phương có cần thiết cho nhà phố không?
Phụ thuộc đất và chiều cao nhà. Trên đất yếu hơn hoặc nhà cao tầng hơn, móng băng hai phương giúp chống lún lệch theo cả hai hướng. Trên đất tốt, nhà thấp, móng một phương có giằng đủ khoẻ có thể đã đủ.