Móng đơn là kiểu móng mà mỗi cột đứng trên một khối bê tông riêng, các khối nối với nhau bằng dầm giằng móng. Nó hợp với nhà thấp tầng trên nền đất khá tốt và đồng đều. Điểm yếu lớn nhất là mỗi khối móng lún theo đất ngay dưới nó, nên nếu đất không đều thì các cột lún khác nhau, sinh nứt và nghiêng.
Nhiều căn nhà phố hai ba tầng và nhà cấp bốn có khung bê tông xây những năm trước đây dùng móng đơn. Bài này giúp bạn hiểu móng đơn làm việc ra sao, những chỗ hay thiếu sót khi thiết kế và thi công, dấu hiệu nào cho thấy móng đơn đang có chuyện, và các câu nên hỏi kỹ sư nếu định cơi nới thêm. Nội dung ở mức nguyên lý để chủ nhà hiểu, không thay cho tính toán của kỹ sư.
Móng đơn làm việc thế nào, và làm sao biết nhà mình có móng đơn
Hình dung mỗi cột nhà như một chiếc chân bàn. Móng đơn là một tấm đế bê tông cốt thép vuông hoặc chữ nhật đặt dưới mỗi chân, rộng hơn chân cột nhiều lần, để trải tải trọng của cột ra một diện tích đất đủ lớn. Đất dưới tấm đế chịu được bao nhiêu thì tấm đế phải rộng bấy nhiêu. Giữa các đế có dầm giằng móng chạy ngang, đỡ tường tầng trệt và giữ cho các chân cột không xô lệch.
Nhà khung bê tông thấp tầng, nhịp cột vừa phải, xây trên đất thịt, đất pha cát có sức chịu tốt thì móng đơn là lựa chọn tiết kiệm và hợp lý. Đó là lý do nó phổ biến ở nhà phố hai ba tầng ngoài vùng đất yếu và ở nhiều nhà cấp bốn có cột bê tông.
Muốn biết nhà mình dùng móng gì, cách chắc nhất là xem bản vẽ kết cấu hoặc hồ sơ xin phép xây dựng. Không có bản vẽ thì hỏi người đã xây, thợ cả, hàng xóm xây cùng thời. Một gợi ý từ bên ngoài: nhà có cột bê tông rõ ràng ở các góc và dọc tường, tường tầng trệt là tường xây chèn giữa cột, thì nhiều khả năng là móng đơn hoặc móng băng dưới cột. Kết luận chắc cần người chuyên môn, đôi khi phải mở một hố kiểm tra cạnh móng, và việc này phải do họ chỉ định.
Vì sao móng đơn nhạy với lún lệch
Mỗi khối móng đơn chỉ "biết" phần đất ngay dưới nó. Nếu một góc lô đất là nền ao cũ, móng ở góc đó sẽ lún nhiều hơn các móng khác, và cột đứng trên nó hạ xuống so với cột bên cạnh. Dầm nối hai cột bị kéo cong, tường xây chèn giữa hai cột nứt chéo. Với móng băng hay móng bè, các phần móng liền nhau nên san sẻ cho nhau phần nào; móng đơn thì gần như không. Đó là lý do trước khi chọn móng đơn, kỹ sư cần biết đất dưới cả lô có đồng đều không, chứ không chỉ biết đất ở một điểm.
Tải trọng không đều cũng làm hiện tượng này rõ hơn. Cột giữa nhà thường gánh nhiều sàn hơn cột biên; cột đỡ cầu thang, bể nước, tường dày gánh nhiều hơn cột khác, còn cột ở góc nhà thường gánh ít nhất. Nếu thiết kế cho mọi móng cùng một kích thước cho tiện thi công, móng gánh nặng nhất sẽ lún nhiều nhất.
Dầm giằng móng giúp giảm bớt chênh lệch, nhưng nó không biến các khối móng thành một. Giằng đủ khoẻ chỉ kéo các chân cột lại với nhau và chia bớt phần lún chênh cho dầm gánh; nếu một móng lún quá nhiều thì giằng cũng nứt theo. Nhà móng đơn thiếu giằng, giằng quá nhỏ, hoặc giằng bị cắt ngang để đi đường ống là những trường hợp kỹ sư hay gặp khi khảo sát nhà nứt.
Những điểm yếu hay gặp ở nhà móng đơn
Móng biên lệch tâm ở nhà phố liền kề. Cột sát ranh giới không thể có móng chìa đều ra hai phía vì không được lấn sang đất nhà bên. Móng bị cắt cụt một bên, cột nằm ở mép móng, tải trọng đè lệch làm móng có xu hướng xoay. Nếu không có dầm giằng đủ khoẻ kéo về phía trong, cột biên dễ nghiêng ra ngoài.
Móng nhỏ trên đất yếu. Móng đơn được tính cho đất tốt nhưng đặt trên lớp đất yếu chưa được khảo sát. Lún lớn và lún kéo dài.
Thiếu hoặc yếu dầm giằng móng. Các cột như những chân bàn rời, lún bao nhiêu chịu bấy nhiêu.
Cơi nới thêm tầng không tính lại móng. Móng tính cho hai tầng nay phải gánh bốn tầng. Lún tăng, nhất là ở cột giữa.
Đào sát móng khi làm bể nước, hố ga, nhà bên đào móng. Móng đơn thường đặt nông, mất đất đỡ bên hông là mất khả năng chịu lực nhanh.
Bảng dấu hiệu ở nhà móng đơn
Các dấu hiệu dưới đây thường gặp khi một hoặc vài móng đơn lún nhiều hơn phần còn lại. Mức lo là mức thường gặp; kỹ sư xem tận nơi mới kết luận được.
| Dấu hiệu | Có thể do | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Tường chèn giữa hai cột nứt chéo, thường chéo lên về phía cột lún nhiều hơn | Một cột lún hơn cột kia | Vừa | Đánh dấu, theo dõi, mời kỹ sư |
| Khe hở dọc giữa cột và tường xây chèn | Co ngót hoặc cột và tường chuyển vị khác nhau | Thấp đến vừa | Theo dõi xem khe có mở thêm không |
| Dầm tầng trệt nứt gần đầu cột | Lún lệch giữa hai móng | Vừa đến cao | Mời kỹ sư khảo sát sớm |
| Cột biên nghiêng ra ngoài, khe với nhà bên thay đổi | Móng biên lệch tâm xoay | Cao | Mời kỹ sư, cân nhắc quan trắc nghiêng |
| Cột nứt ngang ở chân, bê tông bong | Cột chịu tải lệch, có thể kèm cốt thép rỉ | Cao | Tránh khu vực, chống đỡ tạm do người có chuyên môn làm, gọi kỹ sư ngay |
Điểm chung của móng đơn là dấu hiệu thường khoanh vùng quanh một cột cụ thể. Khi ghi chép, hãy đánh số các cột trên sơ đồ và ghi vết nứt nằm giữa cột nào với cột nào; kỹ sư sẽ đọc ra cột nào đang có vấn đề nhanh hơn nhiều. Ghi thêm cột nào đỡ cầu thang, bể nước, tường dày để kỹ sư đối chiếu với tải trọng.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư, nhất là trước khi cơi nới
Gia đình anh Quân có nhà hai tầng móng đơn, định lên thêm hai tầng. Đây là những câu nên hỏi kỹ sư trước khi bàn đến bản vẽ kiến trúc:
- Móng hiện tại có kích thước, độ sâu thế nào; có cần mở hố kiểm tra không, mở ở cột nào?
- Đất dưới móng là loại gì; có cần khoan khảo sát địa chất không?
- Với tải trọng mới, móng nào sẽ thiếu khả năng chịu lực; cột nào cần xem kỹ nhất?
- Dầm giằng móng hiện có đủ không, có bị cắt bởi đường ống không?
- Cột biên giáp nhà bên có dấu hiệu xoay không, có cần quan trắc trước khi quyết định?
- Nếu móng không đủ, có những hướng xử lý nào ở mức nguyên lý, và hướng nào phù hợp với nhà phố liền kề?
- Có phương án giảm tải nào, như dùng vật liệu nhẹ cho tầng thêm, để móng hiện tại vẫn dùng được không?
Nhiều chủ nhà chỉ hỏi "lên thêm tầng được không" và nhận câu trả lời "được" từ người không tính. Câu hỏi đúng là "móng hiện tại đã được kiểm tra thế nào để nói là được". Câu trả lời dựa trên số liệu khảo sát mới đáng tin.
Móng đơn ở nhà cấp bốn và nhà xây nhiều đợt
Nhà cấp bốn tường gạch chịu lực thường không có móng đơn mà dùng móng băng gạch hoặc đá chạy dưới tường. Nhưng khi chủ nhà làm lại, thêm hiên, thêm phòng có cột bê tông, phần mới hay được làm móng đơn đặt cạnh móng băng cũ. Hai kiểu móng, hai thời điểm, hai độ sâu khác nhau đứng cạnh nhau là công thức quen thuộc của lún lệch: phần mới tiếp tục lún trong vài năm đầu, phần cũ đã ổn định từ lâu.
Dấu hiệu ở những nhà này thường là một vết nứt thẳng, gần như thẳng đứng, chạy đúng theo đường nối giữa phần cũ và phần mới, rộng ở trên hẹp ở dưới hoặc ngược lại. Nếu chỗ nối đã được làm khe tách từ đầu, vết nứt này vô hại và chỉ cần che chắn cho kín nước. Nếu phần mới được "khâu" chặt vào tường cũ, vết nứt sẽ lan sang cả hai phía và phức tạp hơn.
Khi định cơi nới, hãy nói với kỹ sư rằng nhà đã xây qua mấy đợt, đợt nào móng gì. Khi phải sống với một ngôi nhà đã cơi nới, hãy coi đường nối giữa các đợt là nơi đầu tiên cần nhìn mỗi khi kiểm tra định kỳ.
Lỗi hay gặp với nhà móng đơn
Đục giằng móng để đi ống. Khi làm lại hệ thoát nước, thợ đục xuyên dầm giằng cho tiện. Dầm giằng bị cắt thì các móng mất liên kết. Đường ống nên đi vòng hoặc kỹ sư chỉ định vị trí khoan.
Đặt bể nước ngầm sát chân móng. Đào hố bể sâu hơn đáy móng ngay cạnh móng làm mất đất đỡ bên hông. Bể nước nên cách móng một khoảng do kỹ sư chỉ định.
Xây tường nặng ngay trên nền không có giằng. Tường gạch dày ngăn phòng mới xây lên nền đắp, không có dầm đỡ, sẽ lún và nứt riêng.
Coi móng đơn là "móng rẻ, móng kém". Móng đơn không kém nếu đặt đúng nền đất và được tính đủ. Vấn đề là chọn sai móng cho đất, không phải bản thân kiểu móng.
Đổ thêm lớp nền dày để nâng cốt tầng trệt. Tôn nền vài chục centimet bằng đất cát và bê tông là thêm một tải trọng lớn đè lên dầm giằng và đất quanh móng. Ở nhà móng đơn nông, việc này đủ để kích hoạt một đợt lún mới. Nên hỏi kỹ sư trước khi tôn nền dày.
Câu hỏi thường gặp
Móng đơn xây được nhà mấy tầng?
Không có con số cố định. Phụ thuộc sức chịu của đất, nhịp cột, tải trọng. Trên đất tốt, móng đơn có thể dùng cho nhà vài tầng; trên đất yếu thì ngay cả nhà thấp tầng cũng có thể cần móng khác. Kỹ sư quyết định dựa trên khảo sát.
Nhà móng đơn có nâng thêm tầng được không?
Có thể, nếu kỹ sư kiểm tra móng hiện có, đất nền và cột đủ khả năng chịu tải mới, hoặc có phương án gia cố phù hợp. Không nên nâng tầng chỉ dựa vào kinh nghiệm của thợ mà không có kiểm tra.
Móng cốc là gì, có giống móng đơn không?
Móng cốc là một dạng móng đơn có hốc để cắm cột lắp ghép, hay dùng ở nhà xưởng, cột đúc sẵn. Ở nhà ở đổ tại chỗ thường gọi chung là móng đơn. Nguyên lý chịu lực tương tự: mỗi cột một khối móng.
Vì sao nhà móng đơn hay nứt ở tường giữa hai cột?
Vì khi hai cột lún khác nhau, dầm và tường xây chèn giữa chúng bị kéo cong. Tường gạch chịu uốn kém nên nứt chéo trước. Đây là dấu hiệu nên theo dõi xem cột nào lún nhiều hơn và lún còn tiếp diễn không.
Có cách nào kiểm tra móng đơn mà không đào không?
Có thể ước đoán qua dấu hiệu trên tường, cột, cửa và đo cao độ nền, độ nghiêng. Muốn biết kích thước, độ sâu, tình trạng bê tông móng thì thường phải mở hố kiểm tra cạnh móng, việc này cần kỹ sư chỉ định và có biện pháp an toàn.