Đất yếu như bùn sét, đất ruộng ngập nước, đất ao hồ mới lấp chứa nhiều nước và bị nén rất chậm. Nhà xây trên đó thường lún kéo dài nhiều năm, tốc độ giảm dần nhưng không dừng hẳn sớm, và rất dễ lún lệch vì đất yếu hiếm khi đồng đều. Chủ nhà không đổi được nền đất, nhưng có thể nhận biết sớm, tránh làm tình hình xấu thêm và biết khi nào cần kỹ sư.
Bài này viết cho người đang ở hoặc sắp mua một căn nhà trên nền như vậy, không phải cho người chuẩn bị xây mới. Bạn sẽ thấy cách nhận ra nhà mình đang trên đất yếu qua những dấu hiệu quanh khu vực, vì sao lún kéo dài, những rủi ro riêng của đất ao hồ lấp, bảng dấu hiệu theo mức lo, và các thói quen nên có khi sống lâu dài với nền đất yếu.
Đất yếu là gì, nói theo cách chủ nhà hiểu
Đất yếu là đất mềm, nhiều nước, chịu tải kém và bị nén nhiều khi có tải đặt lên. Ở Việt Nam hay gặp bùn sét ở đồng bằng ven sông, ven biển, đất ruộng lúa ngập lâu năm, đất than bùn có nhiều xác thực vật, và đất ao hồ, mương rạch được lấp. Cầm một nắm đất như vậy lên, bạn thấy nó nhão, bóp chảy qua kẽ tay, hoặc có mùi hữu cơ, màu xám đen.
Cái khó của đất yếu không chỉ ở chỗ yếu mà ở chỗ chậm. Đất sét yếu có lỗ rỗng chứa đầy nước. Khi đặt nhà lên, nước phải thoát ra thì đất mới nén lại được, nhưng nước thoát qua đất sét cực kỳ chậm. Kết quả là một ngôi nhà có thể lún đều đều nhiều năm liền, mỗi năm vài milimét đến vài centimet, chứ không lún xong trong mùa đầu tiên như trên đất cát.
Lớp đất yếu có thể chỉ dày một hai mét ngay dưới mặt, hoặc kéo dài hàng chục mét. Độ dày đó quyết định nhà nên có móng gì. Với nhà đang ở, đó là thông tin kỹ sư cần để giải thích vì sao nhà lún và lún tới bao giờ, và chỉ khảo sát địa chất mới cho biết chắc.
Nhận ra nhà mình đang trên đất yếu
Không cần khoan đất, bạn vẫn có thể có nhận định ban đầu từ những thứ quanh nhà. Mỗi dấu hiệu dưới đây là một gợi ý; càng nhiều gợi ý trùng nhau, khả năng càng cao:
- Người cao tuổi trong khu kể rằng xưa kia đây là ruộng, ao, đầm, bãi sông, hay mương lớn.
- Đường trong khu được nâng cốt nhiều lần, nhà cũ thấp hẳn so với mặt đường.
- Nhiều nhà trong khu có vết nứt tương tự, có nhà nghiêng thấy được.
- Hố ga, nắp cống, cột điện, bồn hoa bê tông quanh khu lún hoặc nghiêng.
- Sân, vỉa hè quanh nhà lún tách khỏi chân tường, bậc thềm hở chân.
- Khi đào một hố nông, chỉ sau vài chục centimet đã gặp đất xám nhão hoặc nước.
- Nhà mới xây quanh khu đều phải ép cọc, và cọc dài.
Nếu khu nhà của bạn có từ ba bốn dấu hiệu trên, gần như chắc nền bên dưới là đất yếu. Điều đó không có nghĩa nhà nguy hiểm; nó có nghĩa là bạn nên theo dõi định kỳ, cẩn thận với mọi thay đổi tải trọng và hỏi kỹ sư trước khi cải tạo lớn.
Đất ao hồ lấp: những rủi ro riêng
Bùn đáy ao không được vét. Lấp ao đúng cách phải vét lớp bùn hữu cơ ở đáy trước khi đắp. Nhiều nơi đổ thẳng đất lên bùn, để lại một lớp đệm mềm và xác thực vật phân huỷ dần bên dưới, lún kéo dài nhiều năm.
Vật liệu lấp không đồng nhất. Ao được lấp bằng xà bần, rác, đất lẫn gạch đá, đổ dần qua nhiều đợt, không đầm. Chỗ chặt chỗ rỗng, lún không đều.
Ranh giới ao cũ chạy qua giữa nhà. Đây là trường hợp nguy hiểm nhất: một nửa nhà trên đất cũ chắc, nửa kia trên ao lấp. Lún lệch gần như chắc xảy ra, vết nứt thường chạy dọc theo đúng đường bờ ao xưa.
Nước vẫn tìm đường cũ. Ao, mương lấp vẫn là đường dẫn nước ngầm. Mùa mưa, nước dâng trong lớp đất lấp làm mềm đất, có nơi cuốn cát mịn đi, tạo hố sụt.
Thời gian lấp quá ngắn trước khi xây. Đất lấp mới cần thời gian tự nén. Xây ngay sau khi lấp thì nhà gánh luôn toàn bộ quá trình lún của lớp đất đắp cộng với lún của bùn bên dưới.
Bảng dấu hiệu quanh nhà trên đất yếu
Các dấu hiệu dưới đây hay gặp ở nhà trên nền đất yếu. Mức lo là mức thường gặp, kỹ sư xem tận nơi mới quyết định.
| Dấu hiệu | Thường cho biết | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nhà thấp dần so với đường, không nứt mới | Lún đều, cố kết chậm | Thấp | Lo thoát nước, nâng cốt cửa |
| Sân, vỉa hè lún tách khỏi nhà | Đất đắp quanh nhà lún nhanh hơn nhà | Thấp đến vừa | Theo dõi; với nhà móng cọc, báo kỹ sư về khả năng ma sát âm |
| Nứt chéo theo một đường chạy qua nhà | Ranh giới đất cũ và đất lấp | Vừa đến cao | Ghi chép, mời kỹ sư |
| Hố sụt nhỏ sau mưa lớn ở sân, chân tường | Nước cuốn đất trong lớp lấp | Vừa đến cao | Rào khu vực, tìm đường nước, mời kỹ sư nếu gần móng |
| Nghiêng tăng, cột nứt, có tiếng kêu | Lún lệch đang diễn ra nhanh | Rất cao | Rời khu vực, gọi kỹ sư, báo UBND cấp xã |
Ở nhà trên đất yếu, một vài dấu hiệu nhẹ gần như luôn có mặt. Điều cần để ý là sự thay đổi: dấu hiệu mới xuất hiện, dấu hiệu cũ tăng nhanh, hay một đợt mưa lớn để lại dấu vết khác thường.
Sống lâu dài với nhà trên đất yếu: nên và không nên
Gia đình cô Lan ở một căn nhà ba tầng xây trên ao lấp từ hơn mười năm trước. Những thói quen dưới đây giúp nhà cô bớt rủi ro, và áp được cho phần lớn nhà trên nền yếu:
- Nên dẫn nước mưa từ mái và sân ra cống bằng ống kín, không để nước đổ xuống chân tường hay đọng quanh nhà.
- Nên kiểm tra rò rỉ đường ống nước và bể phốt định kỳ, vì nước rò trong đất yếu gây hại nhanh hơn ở đất tốt.
- Nên chụp ảnh và ghi lại các vết nứt, khe giữa nhà và nhà bên mỗi năm một lần, vào cùng một mùa.
- Không nên tôn nền, đắp sân dày mỗi lần đường nâng cốt mà không hỏi kỹ sư; tải mới làm đất yếu lún thêm.
- Không nên thêm tầng, đổ mái bê tông thay mái nhẹ, đặt bể nước lớn mà chưa kiểm tra móng.
- Không nên trồng cây lớn sát nhà hay khoan giếng hút nước ngầm trong khuôn viên.
- Không nên tự đào sát chân móng để "xem đất", nhất là vào mùa mưa.
Những việc trên không làm nền tốt lên, nhưng giữ cho nó không xấu đi vì những tác động mà chủ nhà kiểm soát được. Phần còn lại, như nền lún do tự nhiên hay do công trình lớn trong khu, cần kỹ sư và đôi khi là cả chính quyền địa phương cùng theo dõi. Khi nhiều nhà trong khu cùng có dấu hiệu, các hộ nên cùng nhau báo UBND cấp xã thay vì mỗi nhà tự xoay xở.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư khi nhà trên đất yếu có dấu hiệu lún
Khi mời kỹ sư, hãy kể đủ lịch sử khu đất rồi hỏi những câu sau:
- Với lịch sử khu đất như vậy, lún hiện tại của nhà là lún đều hay đã có lún lệch đáng kể?
- Có cần khoan khảo sát địa chất để biết lớp đất yếu dày bao nhiêu không?
- Theo kinh nghiệm của kỹ sư, tốc độ lún như hiện nay có xu hướng giảm dần hay cần đề phòng tăng?
- Nên theo dõi những điểm nào, bao lâu một lần, có cần quan trắc bằng máy không?
- Gia đình nên tránh những thay đổi nào trong nhà và quanh nhà?
- Nếu sau này cần xử lý, các hướng có thể đặt ra là gì, và mỗi hướng cần điều kiện gì?
Kỹ sư có thể không trả lời chắc chắn tất cả các câu ngay trong buổi đầu, nhất là câu về tốc độ lún. Một kế hoạch theo dõi có lịch rõ ràng thường là kết quả hợp lý nhất của buổi khảo sát đầu tiên với nhà trên đất yếu.
Áp vào trường hợp người mua nhà trong khu đất lấp
Anh Khoa đang xem một căn nhà phố hai tầng trong khu dân cư được san lấp từ ruộng và ao khoảng mười lăm năm trước. Giá mềm hơn các khu khác. Trước khi quyết định, anh có thể làm theo thứ tự sau:
- Đi bộ quanh khu vào một ngày mưa hoặc ngay sau mưa, nhìn nước đọng ở đâu, sân và vỉa hè nhà nào lún, nắp cống nào tụt.
- Hỏi vài hộ ở lâu năm: khu này trước là gì, ao nằm ở đoạn nào, nhà nào từng phải sửa móng hay chống nghiêng.
- Xem kỹ căn nhà định mua: vết nứt có chạy theo một đường xuyên qua nhà không, cửa phía nào kẹt, khe với nhà bên có đều không.
- Hỏi chủ nhà về loại móng, có cọc không, cọc dài bao nhiêu, còn bản vẽ và nhật ký ép cọc không.
- Hỏi các lần tôn nền, sửa chữa, cơi nới; nhà thấp hơn đường bao nhiêu so với khi mới xây.
- Mời kỹ sư khảo sát trước khi đặt cọc mua nhà, đưa cho kỹ sư toàn bộ thông tin đã thu thập.
Nếu nhà có cọc đủ dài, hồ sơ rõ ràng, các dấu hiệu nhẹ và đều, đó có thể là một lựa chọn hợp lý với giá mềm. Nếu nhà nằm vắt qua bờ ao cũ, nứt theo một đường rõ, không có hồ sơ móng, thì phần giá rẻ hơn có khi không đủ bù cho chi phí xử lý về sau. Kỹ sư giúp bạn nhìn ra sự khác nhau giữa hai trường hợp đó.
Câu hỏi thường gặp
Đất ao lấp có xây nhà được không?
Được, nếu khảo sát địa chất, vét bùn, đắp và đầm đúng cách, chọn móng phù hợp như móng cọc tới lớp đất tốt. Rủi ro nằm ở việc lấp sơ sài, xây vội và chọn móng theo thói quen. Nhà đã xây trên ao lấp thì cần theo dõi kỹ hơn nhà trên đất tốt.
Nhà trên đất yếu lún bao nhiêu năm thì dừng?
Không có con số chung. Tuỳ độ dày lớp đất yếu, loại đất và tải trọng, lún có thể kéo dài vài năm đến hơn chục năm, tốc độ giảm dần theo thời gian. Kỹ sư có thể ước lượng dựa trên khảo sát và số liệu theo dõi.
Làm sao biết nhà mình có nằm trên bờ ao cũ không?
Hỏi người lớn tuổi trong khu, xem ảnh cũ, bản đồ cũ nếu có, và để ý vết nứt có chạy theo một đường xuyên qua nhà không. Khảo sát địa chất ở vài điểm trong lô đất sẽ cho câu trả lời chắc chắn hơn.
Tôn nền nhà trên đất yếu có sao không?
Tôn nền là thêm tải lên lớp đất đang lún, có thể làm lún tăng hoặc lún lệch nếu tôn không đều. Với nhà móng cọc, đất tôn còn gây ma sát âm. Nên hỏi kỹ sư và cân nhắc vật liệu nhẹ trước khi tôn nền dày.
Khi nào nhà trên đất yếu cần gia cố móng?
Khi lún lệch gây nứt kết cấu, nghiêng vượt mức kỹ sư cho phép, lún không có dấu hiệu chậm lại, hoặc khi chuẩn bị tăng tải như nâng tầng. Gia cố như thế nào phải dựa trên khảo sát địa chất và đánh giá kết cấu của kỹ sư.