Cần gọi kỹ sư kết cấu khi dấu hiệu chạm vào bộ phận chịu lực (móng, cột, dầm, sàn, tường chịu lực) hoặc khi dấu hiệu đang thay đổi theo thời gian. Vết nứt mảnh trên lớp vữa trát, không dài thêm, không rộng thêm thì thường bạn tự theo dõi được. Nhưng nứt ở cột, nứt chéo xuyên tường, dầm võng thấy bằng mắt, cửa đang dùng bình thường bỗng kẹt, sàn dốc dần về một phía là những thứ chủ nhà không nên tự kết luận.
Bài này chia phản ứng thành ba mức: tự theo dõi, hẹn kỹ sư trong vài ngày, và rời khỏi khu vực ngay. Mỗi mức đi kèm dấu hiệu thường gặp và việc nên làm. Mức lo trong bài là mức thường gặp, vì cùng một vết nứt ở hai ngôi nhà có thể mang hai ý nghĩa khác nhau; chỉ người xem tận nơi mới nói chắc được.
Ba mức phản ứng: tự theo dõi, hẹn kỹ sư, rời khỏi khu vực
Mức một là tự theo dõi. Áp cho vết nứt tóc trên lớp trát, nứt chân chim ở mảng tường lớn, khe hở nhỏ giữa tường xây và khung cửa, nứt ở gờ trang trí. Những vết này thường do vữa co ngót hoặc giãn nở nhiệt. Bạn đánh dấu hai đầu vết nứt bằng bút chì, ghi ngày, chụp ảnh có thước đặt cạnh, rồi xem lại sau mỗi vài tuần.
Mức hai là hẹn kỹ sư trong vài ngày đến vài tuần. Áp cho vết nứt dài thêm hoặc rộng thêm giữa hai lần đo, nứt chéo từ góc cửa, nứt ngang chạy dọc chân tường, nứt ở mặt dưới sàn theo một đường thẳng, vệt rỉ nâu chảy ra từ bê tông, cửa bắt đầu khó đóng. Nhà chưa nguy cấp nhưng đang có quá trình nào đó diễn ra, và cần người đọc được nguyên nhân.
Mức ba là rời khỏi khu vực ngay. Áp cho dấu hiệu cho thấy một bộ phận chịu lực có thể đang mất khả năng chịu tải: cột nứt vỡ, bê tông bong mảng lớn lộ thép cong, dầm hoặc ban công võng rõ, tiếng răng rắc lặp lại, nhà nghiêng tăng nhanh sau mưa lớn hay sau khi nhà bên đào móng. Lúc này việc đầu tiên là đưa người ra, không phải đi tìm nguyên nhân.
Ranh giới giữa ba mức không cứng. Một vết nứt nhỏ ở mức một nhưng nằm ngay đầu dầm thì nên nâng lên mức hai. Một vết nứt to nhưng đã đứng yên nhiều năm, có ảnh cũ chứng minh, có khi chỉ cần kỹ sư xem một lần rồi theo dõi tiếp. Nguyên tắc chung: vị trí và xu hướng thay đổi quan trọng hơn độ rộng ở một thời điểm.
Bảng dấu hiệu, nguyên nhân thường gặp và việc nên làm
Bảng dưới gom những dấu hiệu chủ nhà hay gặp nhất. Cột mức lo là mức thường gặp, không thay cho kết luận của kỹ sư xem tận nơi.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo (thường) | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nứt tóc, nứt chân chim trên lớp trát | Vữa co ngót, nắng mưa làm giãn nở | Thấp | Đánh dấu, chụp ảnh, xem lại theo lịch |
| Khe hở giữa tường xây và cột hoặc khung cửa | Hai vật liệu co giãn khác nhau, thiếu thép râu liên kết | Thấp đến vừa | Theo dõi, hỏi kỹ sư nếu khe mở rộng |
| Nứt chéo từ góc cửa hoặc chạy xiên qua tường | Lún lệch giữa hai phần móng | Vừa đến cao | Hẹn kỹ sư, ghi lại ngày phát hiện |
| Nứt ngang chân tường, tường phồng ra | Ẩm lâu ngày, đất đẩy, móng yếu | Vừa đến cao | Hẹn kỹ sư, không kê đồ nặng sát tường |
| Nứt mặt dưới sàn hoặc giữa nhịp dầm | Quá tải, thiếu thép, thép bị ăn mòn | Vừa đến cao | Dọn bớt tải trên sàn, hẹn kỹ sư sớm |
| Bê tông bong lộ thép rỉ | Lớp bê tông bảo vệ mỏng, thấm nước lâu năm | Vừa đến cao | Hẹn kỹ sư, không đục thêm |
| Cột nứt dọc hoặc vỡ góc, dầm võng thấy bằng mắt | Cột hoặc dầm đang quá tải | Cao | Rời khỏi khu vực, gọi kỹ sư ngay |
| Nhà nghiêng, cửa kẹt dần, sàn dốc thêm | Lún lệch còn tiếp diễn | Cao | Ghi số đo, gọi kỹ sư, chuẩn bị chỗ ở tạm |
Nếu một dấu hiệu nằm giữa hai dòng, hãy chọn dòng có mức lo cao hơn. Chi phí cho một lần kỹ sư tới xem nhỏ hơn rất nhiều so với cái giá của việc chờ đợi một vết nứt đang chạy.
Những dấu hiệu phải rời khỏi khu vực trước, tìm hiểu sau
Danh sách này không dài, nhưng gặp một trong các dấu hiệu dưới đây thì đừng đứng lại chụp thêm ảnh hay gọi thợ quen tới đục thử:
- Cột có vết nứt chạy dọc theo chiều cao, hoặc bê tông ở chân, đầu cột vỡ bung ra.
- Dầm hoặc ban công võng xuống thấy bằng mắt, đặc biệt khi lớp gạch lát bên trên bắt đầu bật lên.
- Tiếng răng rắc, tiếng nứt vỡ lặp lại từ tường, trần hoặc sàn, nhất là về đêm khi nhà yên tĩnh.
- Vết nứt mở rộng thấy rõ trong vài giờ hoặc vài ngày, bụi vữa rơi liên tục từ một chỗ.
- Nhà nghiêng thêm sau mưa lớn, sau khi nhà bên đào móng, ép cọc hoặc sau khi đất quanh nhà sụt.
- Cửa đang mở được bỗng không mở nổi, kính cửa sổ tự vỡ mà không có va chạm.
Việc nên làm theo thứ tự: đưa người, nhất là người già và trẻ nhỏ, ra khỏi khu vực; ngắt điện khu vực đó nếu làm được an toàn; báo hàng xóm liền kề; gọi kỹ sư kết cấu; nếu có nguy cơ sập lan sang nhà khác hoặc ra đường thì báo ngay UBND cấp xã nơi có nhà. Việc chống đỡ tạm phải do người có chuyên môn làm, vì chống sai chỗ có thể dồn tải vào đúng bộ phận đang yếu.
Những lúc nên mời kỹ sư dù nhà chưa có dấu hiệu lạ
Trước khi nâng tầng, cơi nới hoặc thêm phòng trên sân thượng. Móng và cột cũ được tính cho số tầng cũ. Thêm tải mà không ai kiểm là đặt cược vào phần dư mà không ai biết có hay không.
Trước khi đục tường, bỏ cột, mở rộng ô cửa. Chủ nhà và thợ thường không phân biệt chắc được tường nào đang đỡ sàn bên trên, nhất là ở nhà tập thể và nhà cấp bốn tường gạch chịu lực.
Trước khi mua nhà cũ. Một buổi kỹ sư đi xem giúp bạn biết mình đang mua một ngôi nhà cần sơn lại hay một ngôi nhà cần gia cố móng, hai khoản tiền chênh nhau rất xa.
Khi nhà bên chuẩn bị đào móng, ép cọc, đập nhà. Ghi nhận hiện trạng nhà mình trước khi họ khởi công là bằng chứng quan trọng nhất nếu sau đó nhà bị nứt.
Sau khi nhà bị ngập nhiều ngày, sau bão lớn, sau cháy. Ngập lâu làm nền đất yếu đi, cháy làm bê tông và thép giảm cường độ, dù bề ngoài có thể chỉ thấy ám khói.
Khi nhà đã quá ba bốn chục năm và chưa từng được ai xem kết cấu. Không có nghĩa nhà nguy hiểm, nhưng tuổi nhà cộng với vài lần sửa chữa không hồ sơ là lý do đủ để có một lần đánh giá tổng thể.
Vì sao thợ xây hay chủ thầu chưa thay được kỹ sư kết cấu
Thợ lâu năm nhìn vết nứt rất nhanh và nhiều khi đoán đúng. Nhưng việc của thợ là làm cho vết nứt biến mất; việc của kỹ sư kết cấu là tìm xem vì sao nó xuất hiện và liệu nó có quay lại. Hai câu hỏi đó dẫn tới hai cách xử lý khác nhau. Trám kín một vết nứt do lún lệch mà không xử lý móng chỉ là che đi bằng chứng, vài tháng sau vết nứt mở lại bên cạnh lớp trám.
Kỹ sư kết cấu đọc ngôi nhà như một hệ: tải đi từ mái xuống sàn, từ sàn vào dầm, từ dầm vào cột, từ cột xuống móng và xuống đất. Một vết nứt ở tầng hai có thể có gốc ở móng tầng trệt. Một dầm võng có thể do người chủ trước xây thêm bức tường đặt thẳng lên sàn. Kỹ sư cũng là người chịu trách nhiệm chuyên môn về kết luận mình đưa ra, điều mà lời khuyên miệng của người quen không có.
Như vậy không có nghĩa phải bỏ qua thợ. Cách hợp lý là để kỹ sư chẩn đoán và đưa phương án, rồi thợ hoặc nhà thầu làm theo phương án đó, có kỹ sư nghiệm thu những bước quan trọng.
Tình huống giả định: nhà phố anh Tâm và vết nứt góc cửa sổ
Nhà phố anh Tâm ba tầng, xây khoảng hai mươi năm. Tháng trước anh thấy một vết nứt mảnh chạy chéo từ góc trên cửa sổ tầng hai lên phía trần. Anh đánh dấu hai đầu vết nứt bằng bút chì, ghi ngày, đặt thước kẹp cạnh và chụp ảnh. Ba tuần sau, đầu trên vết nứt đã vượt qua vạch bút chì một đoạn ngắn, và cửa phòng bên cạnh bắt đầu phải kéo mạnh mới đóng được.
Đây là lúc chuyển từ mức một sang mức hai: vết nứt chéo, đang dài thêm, kèm một dấu hiệu khác cùng phía nhà. Anh Tâm không gọi thợ trám mà gom ảnh, ghi chép ngày và hẹn kỹ sư. Anh cũng hỏi hàng xóm và biết nhà bên vừa đào móng làm tầng hầm cách đó hai tháng, một thông tin rất có ích cho kỹ sư.
Kỹ sư tới xem, đo độ nghiêng tường, kiểm các vết nứt ở tầng trệt cùng phía, rồi đề nghị đặt vài mốc theo dõi trong một thời gian trước khi chọn cách xử lý. Phần quan trọng nhất anh Tâm làm được không phải là phán đoán đúng nguyên nhân, mà là có dữ liệu theo ngày để kỹ sư không phải đoán.
Lỗi hay gặp khiến kỹ sư được gọi quá muộn
Phần lớn ca nặng mà kỹ sư gặp không phải do chủ nhà không thấy dấu hiệu, mà do họ thấy rồi nhưng xử lý theo một trong những cách dưới đây:
- Trám và sơn lại ngay khi thấy vết nứt, nên mất luôn dấu vết để biết vết nứt có đang chạy hay không.
- Chỉ hỏi thợ quen, người có lợi khi kết luận là sửa nhỏ được.
- Chờ vết nứt to hơn rồi mới gọi, trong khi xu hướng mở rộng mới là thông tin cần nhất.
- Tự đục rộng vết nứt ở cột hoặc dầm để xem bên trong, làm yếu thêm đúng chỗ đang yếu.
- Không ghi lại thời điểm nhà bên khởi công, nên sau này khó chứng minh nguyên nhân.
- Nghĩ rằng nhà mới xây vài năm thì không thể có vấn đề kết cấu.
Cách tránh cả sáu lỗi này giống nhau: khi nghi ngờ, ghi lại trước, sửa sau, và để người có chuyên môn kết luận phần chịu lực.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt rộng bao nhiêu thì phải gọi kỹ sư kết cấu?
Nhiều tài liệu lấy khoảng vài phần mười milimét làm mốc tham khảo cho nứt bề mặt, nhưng độ rộng một lần đo không nói hết. Vị trí nứt ở bộ phận chịu lực và việc vết nứt đang to ra quan trọng hơn. Kỹ sư quyết định dựa trên cả ba yếu tố đó.
Nhà mới xây hai năm đã nứt thì có nên gọi kỹ sư không?
Nên, nhất là khi vết nứt chéo, nứt ở dầm cột hoặc nhiều vết cùng một phía nhà. Nhà mới nứt có thể do co ngót bình thường, cũng có thể do móng lún lệch giai đoạn đầu. Biết sớm còn kịp làm việc với nhà thầu trong thời gian bảo hành.
Nghe tiếng răng rắc trong tường ban đêm thì làm gì trước?
Đưa người ra khỏi phòng hoặc khu vực phát ra tiếng, không ngủ lại đó, rồi gọi kỹ sư kết cấu kiểm tra sớm nhất có thể. Nếu đi kèm vết nứt mới, bụi vữa rơi hoặc cửa kẹt đột ngột thì coi là dấu hiệu nguy hiểm và báo chính quyền cấp xã khi cần.
Có nên nhờ thợ xây quen xem trước rồi mới gọi kỹ sư?
Thợ có thể giúp bạn chụp ảnh, đo, mô tả hiện trạng, nhưng không nên để thợ kết luận về phần chịu lực hay đục thử để xem. Ý kiến của thợ có ích khi đi kèm, không thay được chẩn đoán của kỹ sư kết cấu.
Gọi kỹ sư rồi có bắt buộc phải gia cố không?
Không. Nhiều buổi khảo sát kết thúc bằng lời khuyên theo dõi tiếp hoặc chỉ cần xử lý chống thấm, trám lại đúng cách. Gọi kỹ sư là để biết đúng mức độ, không phải để mặc định sẽ sửa lớn.