Nhà cấp 4 tường gạch chịu lực không có khung cột dầm: chính các bức tường đỡ mái, và tường chỉ khoẻ khi đứng trên móng đủ rộng, được giằng ngang ở chân và ở đỉnh, có tường ngang chống đỡ đủ dày. Vì vậy điểm yếu của loại nhà này nằm ở móng nông, thiếu giằng, tường dài không có tường ngang, ô cửa trổ sát góc và chân tường ẩm lâu năm. Phần lớn vết nứt ở nhà cấp 4 thuộc loại theo dõi được, nhưng nứt chéo mở rộng, tường phình ra hoặc mái võng xuống là những dấu hiệu thường phải mời kỹ sư sớm.
Dưới đây là cách một bức tường gạch "làm việc", những chỗ hay yếu theo kinh nghiệm đi xem nhà cấp 4 cũ ở cả thành phố lẫn nông thôn, một bảng dấu hiệu chia theo mức lo, và danh sách câu hỏi nên mang theo khi gặp kỹ sư. Bài viết theo góc nhìn chẩn đoán; việc sửa cụ thể thuộc về người có chuyên môn sau khi xem tận nơi.
Nhà không cột đứng vững nhờ những gì
Ở nhà khung bê tông, cột và dầm nhận tải rồi đưa xuống móng, còn tường chỉ là vách ngăn. Nhà cấp 4 tường gạch chịu lực thì ngược lại: mái ngói hoặc mái tôn gác lên xà gồ, xà gồ gác lên đầu tường thu hồi hay vì kèo, và toàn bộ trọng lượng ấy đi thẳng xuống tường, rồi xuống móng. Bức tường vừa là vách, vừa là cột, vừa là dầm.
Gạch xây chịu nén khá tốt nhưng chịu kéo rất kém. Một bức tường gạch đứng một mình giống như chồng sách cao: ép từ trên xuống thì chắc, nhưng bị đẩy ngang hoặc bị lún lệch ở chân thì dễ tách theo mạch vữa. Vì thế người xây nhà cấp 4 cẩn thận luôn có ba thứ: giằng móng bằng bê tông cốt thép chạy quanh chân tường, giằng tường hay còn gọi là giằng đỉnh chạy quanh đầu tường dưới mái, và lanh tô đặt trên mỗi ô cửa để đỡ phần gạch phía trên.
Thứ tư là tường ngang. Một bức tường dọc dài mười mấy mét mà không có tường ngăn phòng nào đâm vào thì giống tấm bìa đứng thẳng, dễ võng ra khi gặp gió mạnh hoặc khi mái đẩy ngang. Nhà xưa thường chia ba gian, các tường hồi và tường ngăn gian chính là thứ giữ cho tường dọc không nghiêng. Khi chủ nhà đập bỏ tường ngăn để có phòng khách rộng, bức tường dọc mất chỗ tựa, và đó là một trong những nguồn nứt hay bị bỏ qua nhất.
Móng nhà cấp 4 thường là móng băng gạch hoặc đá hộc, đặt nông, có khi chỉ sâu nửa mét. Với nền đất tốt và nhà một tầng nhẹ, như vậy là đủ. Với đất ruộng cũ, đất ao lấp, hay đất ven kênh, móng nông là nơi bắt đầu của phần lớn câu chuyện lún lệch.
Những chỗ yếu hay gặp ở nhà cấp 4 cũ
Không có giằng hoặc giằng đứt đoạn. Nhà xây trước những năm chín mươi, hoặc nhà tự xây tiết kiệm, nhiều căn không có giằng đỉnh. Dấu hiệu dễ thấy là vết nứt chạy ngang ngay dưới mái, ở chỗ tường gặp xà gồ, hoặc góc nhà tách ra như hai bức tường không dính nhau.
Móng nông trên nền không đều. Một nửa nhà nằm trên đất cũ, nửa kia trên phần đất mới đắp thêm. Phần đất đắp lún dần trong nhiều năm, tường phía đó kéo theo, vết nứt chéo xuất hiện, thường rõ nhất quanh các ô cửa.
Ô cửa trổ quá sát góc tường. Góc nhà là chỗ hai tường níu nhau. Cửa sổ đặt cách góc chỉ một hai viên gạch làm góc yếu hẳn, vết nứt hay chạy từ góc ô cửa thẳng lên mái.
Chân tường ẩm lâu năm. Nước từ nền ngấm lên làm vữa ở chân tường mủn, bở như cát, gạch cũng bị ăn mòn. Tường mất một phần tiết diện ở đúng chỗ chịu tải nặng nhất.
Mái nặng gác lệch. Xà gồ gác thẳng lên tường mỏng, không có đệm phân tải, hoặc mái ngói được thay bằng mái nặng hơn mà tường không đổi. Tường đầu hồi thường nghiêng ra ngoài hoặc nứt dọc ở điểm gác.
Rãnh đục đi điện nước. Các đường ống, dây điện chôn tường đục sâu theo phương ngang làm tường yếu như có một vết cắt sẵn, nhất là ở tường mười phân.
Bảng đọc nhanh: dấu hiệu, nguyên nhân thường gặp và việc nên làm
Bảng này giúp bạn xếp những gì nhìn thấy vào nhóm phù hợp. Mức lo chỉ là mức thường gặp; cùng một dấu hiệu có thể nặng hơn hoặc nhẹ hơn tuỳ nhà, và kỹ sư xem tận nơi mới quyết định được.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Rạn chân chim trên lớp vữa trát, không xuyên tường | Vữa co ngót, trát quá dày, nắng nóng | Thấp | Ghi lại, theo dõi khi sơn sửa |
| Nứt ngang ngay dưới mái, chạy dọc tường | Thiếu giằng đỉnh, mái giãn nở, xà gồ đẩy | Trung bình | Chụp ảnh, đánh dấu đầu vết nứt, hỏi kỹ sư khi có dịp |
| Nứt chéo từ góc cửa, rộng dần về một phía | Lún lệch móng ở đầu rộng của vết nứt | Trung bình đến cao | Theo dõi độ rộng hằng tháng, mời kỹ sư nếu mở thêm |
| Góc nhà tách hở, nhìn thấy ánh sáng qua khe | Hai tường không liên kết, móng góc lún | Cao | Mời kỹ sư sớm, hạn chế dùng phòng đó |
| Tường phình ra, đặt thước thẳng thấy bụng | Tường mất tường ngang, mái đẩy, vữa mủn | Cao | Không treo đồ nặng, mời kỹ sư xem ngay |
| Mái võng, ngói xô, xà gồ cong | Xà gồ mục, tải mái vượt sức, tường gác lún | Cao | Không ở dưới chỗ võng, gọi người có chuyên môn chống đỡ tạm |
Một mẹo nhỏ để đọc vết nứt chéo: đầu nào của vết nứt rộng hơn thường chỉ về phía phần nhà đang lún nhiều hơn. Đây là quan sát tham khảo, không phải kết luận. Kỹ sư sẽ còn xem nền, xem móng, xem các vết nứt khác trong nhà rồi mới nói nguyên nhân.
Khi nhà cấp 4 bị thay đổi so với lúc mới xây
Rất nhiều nhà cấp 4 hôm nay không còn như lúc mới dựng. Mỗi thay đổi dưới đây là một câu hỏi mà kỹ sư sẽ hỏi bạn, và cũng là chỗ nên nhìn kỹ đầu tiên:
- Thay mái ngói bằng mái bê tông. Mái bằng nặng hơn mái ngói nhiều lần. Nếu tường và móng vẫn là của nhà cũ, không có giằng, không có cột bổ sung, đây là thay đổi đáng hỏi nhất.
- Đập tường ngăn gian để thông phòng. Tường dọc mất chỗ tựa. Để ý vết nứt dọc ở giữa nhịp tường dọc và chỗ tường hồi nghiêng ra.
- Mở rộng cửa đi, làm cửa cuốn. Ô cửa rộng gấp đôi mà lanh tô cũ vẫn giữ hoặc lanh tô mới quá ngắn, gạch phía trên dễ võng và nứt hình vòm.
- Xây gác xép gác lên tường. Dầm gác xép tì vào tường mỏng tạo điểm tải tập trung; vết nứt hay xuất hiện ngay dưới đầu dầm.
- Tôn nền nhiều lần. Nền trong nhà cao lên, chân tường bị chôn, độ ẩm leo lên cao hơn, phần vữa mủn cũng leo theo.
- Xây sát nhà bên mới cao tầng. Móng nhà mới nặng hơn làm đất dưới móng nhà cấp 4 bên cạnh lún theo. Vết nứt thường nghiêng về phía nhà mới.
Nếu nhà bạn có từ hai thay đổi trở lên trong danh sách này, và đang có vết nứt đáng kể, nên để kỹ sư xem tổng thể một lần thay vì sửa từng vết riêng lẻ. Trám vết nứt trước khi hiểu nguyên nhân chỉ làm mất dấu vết mà kỹ sư cần đọc.
Đi một vòng quanh nhà cấp 4: thứ tự nhìn trong một buổi chiều
Bạn không cần dụng cụ gì đặc biệt, chỉ cần đèn pin, điện thoại để chụp ảnh và một cây thước thẳng dài. Ví dụ nhà cô Hoa ở xã B, nhà ba gian xây đã ba mươi năm, đi theo thứ tự sau mất khoảng một giờ:
- Đứng ngoài sân nhìn tổng thể: đường mái có thẳng không, nóc mái có võng ở giữa không, hai tường hồi có thẳng đứng không. Chụp mỗi mặt nhà một tấm từ xa.
- Đi sát chân tường ngoài: tìm chỗ vữa bở, gạch lộ, rêu mọc dày, đất quanh móng có sụt, có rãnh nước chảy sát chân tường không.
- Nhìn bốn góc nhà từ trong ra ngoài: góc có kín không, có khe sáng không, có vết nứt dọc ngay góc không.
- Nhìn quanh mọi ô cửa: nứt từ góc ô cửa, khung cửa có xệch, cánh cửa có kẹt mới đây không.
- Đặt thước thẳng áp vào giữa các bức tường dài: thước có hở ở hai đầu, tức tường đang phình ra, hay không.
- Ngước nhìn mái từ bên trong: xà gồ có cong, có mục, có vết mối ăn, đầu xà gồ gác lên tường có bị nứt quanh.
- Ghi tất cả vào một tờ giấy theo từng phòng, kèm ảnh, đánh dấu chỗ nào mới thấy lần đầu.
Sau buổi đó, cô Hoa xếp được: ba vết rạn chân chim ở phòng ngủ, một vết nứt ngang dưới mái tường hồi phía tây, và một vết nứt chéo ở cửa sổ gian bếp, nơi trước đây là ao lấp. Vết cuối cùng là thứ cần đưa cho kỹ sư xem trước, kèm câu chuyện về phần đất lấp.
Câu nên hỏi kỹ sư và những lỗi chủ nhà hay mắc
Khi mời kỹ sư kết cấu đến xem nhà cấp 4, những câu hỏi dưới đây giúp buổi khảo sát đi vào đúng chuyện:
- Nhà mình có giằng móng và giằng đỉnh không, nếu không thì có cần bổ sung không, và anh chị kiểm điều đó bằng cách nào mà không làm yếu tường?
- Vết nứt này do lún, do co ngót hay do mái đẩy, và anh chị dựa vào đâu để nói vậy?
- Vết nứt này còn đang phát triển hay đã ổn định, cần theo dõi bao lâu mới biết?
- Nếu sau này muốn thay mái hoặc lên gác, móng và tường hiện tại có đỡ được không, hay phải tính lại từ móng?
- Có chỗ nào cần chống đỡ tạm ngay không, hay vẫn ở bình thường được?
Lỗi hay gặp nhất là trát lại cả bức tường cho đẹp rồi mới thấy vết nứt quay lại sau một mùa mưa, khi đó không còn biết vết nứt cũ dài bao nhiêu, rộng bao nhiêu. Lỗi thứ hai là tự ý đục tường để "xem bên trong có giằng không"; tường gạch chịu lực bị đục thêm một lỗ ở chỗ đã yếu là chuyện không nên. Lỗi thứ ba là chỉ nhìn bên trong nhà mà bỏ qua chân tường bên ngoài, nơi nước mưa và đất sụt kể rõ nhất câu chuyện của móng.
Khi nào phải rời khỏi phòng ngay
Nghe tiếng răng rắc từ tường hoặc mái. Đặc biệt vào ban đêm, khi nhiệt độ hạ, hoặc sau một trận mưa lớn. Đưa người ra khỏi khu vực đó trước, rồi mới tìm hiểu.
Vết nứt mở rộng thấy rõ trong vài ngày. Một vết nứt hôm qua chỉ bằng sợi chỉ, hôm nay nhét lọt đồng xu, là dấu hiệu tường đang dịch chuyển. Không ở dưới hoặc cạnh bức tường đó.
Mái võng thêm, ngói rơi, xà gồ kêu. Không đứng dưới chỗ võng, không leo lên mái kiểm tra. Việc chống đỡ tạm phải do người có chuyên môn làm.
Tường nghiêng sau mưa bão hoặc sau khi nhà bên đào móng. Nếu có nguy cơ sập, báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi bạn ở để được hỗ trợ và cảnh báo người qua lại.
Đất quanh chân móng sụt thành hố sau mưa. Nước có thể đã cuốn đất dưới móng đi. Giữ người tránh xa bức tường phía đó, che không cho nước mưa tiếp tục chảy vào hố nếu làm được an toàn từ xa, rồi mời kỹ sư. Không tự đổ đất, đổ bê tông lấp vào khi chưa ai xem.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp 4 tường mười phân có chịu lực được không?
Tường mười phân thường chỉ đủ làm tường ngăn hoặc chịu mái rất nhẹ ở nhịp ngắn. Nhiều nhà cấp 4 cũ dùng tường mười phân có bổ trụ ở các khoảng cách nhất định. Nếu nhà bạn có tường mười phân đang đỡ mái ngói mà không có trụ, nên để kỹ sư xem vì đó là trường hợp hay gặp vết nứt và nghiêng.
Làm sao biết nhà cấp 4 có giằng tường hay không?
Nhìn từ ngoài, đôi khi thấy một dải vữa trát khác màu hoặc gờ nổi ngang dưới mái. Hỏi người xây cũ hoặc xem ảnh lúc xây là cách nhanh nhất. Chắc chắn nhất là kỹ sư mở thăm một điểm nhỏ ở vị trí an toàn. Không nên tự đục tường chịu lực để kiểm tra.
Nhà cấp 4 xây ba mươi năm còn ở được bao lâu nữa?
Tuổi nhà không tự quyết định độ an toàn. Một căn ba mươi năm trên nền tốt, ít bị sửa đổi, mái được giữ khô có thể còn ở lâu dài. Một căn mười lăm năm trên đất ao lấp lại có thể đã lún nặng. Kỹ sư khảo sát hiện trạng sẽ cho bạn câu trả lời gắn với chính căn nhà.
Có nên đổ mái bằng cho nhà cấp 4 cũ để chống dột không?
Đây là thay đổi lớn về tải trọng. Mái bằng nặng hơn mái ngói nhiều lần và cần tường, móng, giằng đủ sức. Trước khi quyết định, nên có kỹ sư kiểm tra khả năng chịu lực của tường và móng hiện có. Chống dột có thể có cách khác nhẹ hơn.
Vết nứt ở góc cửa sổ nhà cấp 4 có nguy hiểm không?
Vết nứt mảnh, đứng yên nhiều năm thường là do co ngót hoặc lanh tô ngắn, mức lo thấp. Vết nứt chéo rộng dần, cửa bắt đầu kẹt, thường liên quan tới lún lệch móng và cần kỹ sư xem. Đánh dấu hai đầu vết nứt và theo dõi vài tháng sẽ giúp phân biệt.
Nhà cấp 4 có cần kiểm định trước khi mua không?
Không bắt buộc với mọi trường hợp, nhưng nên mời kỹ sư xem nếu thấy vết nứt chéo, tường nghiêng, nền sụt hoặc biết nhà nằm trên đất lấp. Một buổi khảo sát trước khi đặt cọc rẻ hơn nhiều so với phát hiện vấn đề móng sau khi đã mua.