Nhà tập thể lắp ghép tấm lớn không có cột dầm như nhà phố: mỗi tấm tường bê tông là một bộ phận chịu lực, các tấm sàn gác lên tường, và cả khối đứng vững nhờ những mối nối thép hàn giữa các tấm. Khi mối nối rỉ vì thấm nước nhiều chục năm, khi cư dân đục tường panel để mở cửa, và khi chuồng cọp treo ra ngoài mỗi ngày một nặng, sự liên kết của cả khối yếu dần. Đó là ba nguồn rủi ro chính của loại nhà này.
Bài này giúp cư dân và người định mua căn tập thể cũ nhận ra các dấu hiệu theo từng nguồn rủi ro, hiểu phần nào là của căn hộ mình và phần nào là của cả khối, và biết báo cho ai. Việc đánh giá an toàn của cả toà nhà luôn cần đơn vị có chuyên môn và có thẩm quyền; cư dân là người nhìn thấy sớm nhất.
Một khối nhà lắp ghép đứng lên như thế nào
Những khu tập thể năm tầng xây từ khoảng thập niên sáu mươi đến tám mươi ở các thành phố lớn phần nhiều dùng công nghệ lắp ghép tấm lớn. Tường ngoài, tường ngăn giữa các căn, tấm sàn, cầu thang được đúc sẵn ở xưởng, chở đến công trường rồi cẩu lắp như xếp hộp. Giữa các tấm có thép chờ để hàn nối với nhau, sau đó chèn vữa hoặc bê tông vào khe.
Cách làm này nhanh và tiết kiệm, nhưng nó có một đặc điểm: sức đứng của cả khối dựa vào việc các tấm được nối chặt với nhau. Tấm tường ngăn giữa hai căn hộ không phải vách ngăn đơn thuần mà là bức tường chịu lực, đỡ tấm sàn của tầng trên. Mối nối không chỉ giữ cho tấm khỏi rơi, mà còn giúp cả khối chống lại lực ngang khi gió mạnh, rung động hay lún lệch.
Cũng có những khu tập thể khác xây bằng tường gạch chịu lực với sàn panel hoặc sàn đổ tại chỗ. Cách đọc dấu hiệu tương tự ở chỗ: tường là bộ phận chịu lực, sàn gác lên tường, và mọi can thiệp vào tường đều phải hỏi người có chuyên môn. Nếu bạn không chắc khu nhà mình thuộc loại nào, nhìn khe nối giữa các tấm ở mặt ngoài hoặc trên trần: khe thẳng chia đều các ô vuông vức là dấu hiệu của tấm lắp ghép.
Ba nguồn rủi ro và dấu hiệu đi kèm
Mỗi nguồn rủi ro có kiểu dấu hiệu riêng. Mức lo ghi dưới đây là mức thường gặp; đánh giá thật cần người có chuyên môn xem cả khối.
| Nguồn rủi ro | Dấu hiệu nhìn thấy | Mức lo thường gặp | Ai cần biết |
|---|---|---|---|
| Mối nối giữa các tấm bị rỉ | Vệt rỉ nâu chạy dọc khe nối, vữa chèn khe bong ra, khe mở rộng dần | Trung bình đến cao | Cư dân cả khối, đơn vị quản lý |
| Thấm nước lâu năm | Trần nhà vệ sinh, sê nô mái, chân tường ngoài loang ố, bê tông bở | Trung bình, tăng theo thời gian | Căn hộ liên quan và tầng trên |
| Tường panel bị đục | Ô cửa mới trên tường ngăn giữa hai căn, vết nứt toả ra từ góc ô đục | Cao | Đơn vị quản lý, chính quyền |
| Chuồng cọp, cơi nới treo ra ngoài | Khung sắt rỉ, tấm sàn ban công cũ nứt ở gốc, mép võng xuống | Cao | Hộ cơi nới và các hộ bên dưới |
| Tấm sàn võng hoặc nứt mặt dưới | Võng thấy bằng mắt, nứt dọc giữa tấm, gõ nghe rỗng | Cao | Căn hộ trên và dưới, đơn vị quản lý |
| Cầu thang chung xuống cấp | Bậc vỡ, chiếu nghỉ nứt ở gối, lan can lỏng, thép lộ | Trung bình đến cao | Toàn bộ cư dân |
Điểm khác biệt quan trọng so với nhà riêng: ở nhà tập thể, dấu hiệu trong căn của bạn có thể là hậu quả của việc ở căn khác, và ngược lại. Một tấm sàn võng trong phòng bạn có thể do căn bên trên lát thêm hai lớp gạch và xây bể nước; một vết nứt ở tường ngăn có thể do hàng xóm vừa đục cửa sổ bên kia.
Chuồng cọp và phần cơi nới: vì sao đáng lo hơn vẻ ngoài
Chúng treo vào kết cấu không được tính để đỡ. Khung sắt chuồng cọp thường được bắt vít hoặc hàn vào mép tấm sàn ban công cũ, vào tường ngoài, có khi vào chính mối nối giữa các tấm. Những chỗ ấy không được thiết kế để đỡ thêm một phòng.
Tải trọng tăng theo năm tháng. Ban đầu chỉ là lưới sắt phơi đồ, sau thêm tấm lợp, lát nền, kê tủ, cuối cùng thành phòng ngủ có người ở. Mỗi lớp thêm vào đều đè lên chỗ cũ.
Thép rỉ ở chỗ khuất. Chân khung sắt, chân bu lông ngấm nước mưa mỗi mùa, rỉ từ bên trong, nhìn ngoài sơn vẫn còn mới.
Rơi xuống không chỉ ảnh hưởng một nhà. Một khung chuồng cọp tầng bốn bung ra sẽ kéo theo hoặc rơi vào phần cơi nới các tầng dưới, và rơi xuống lối đi chung.
Dấu hiệu nên báo ngay. Khung nghiêng ra ngoài, chân bu lông bật, vết nứt ngang ở gốc tấm ban công cũ, sàn chuồng cọp rung khi bước, nước rỉ màu nâu chảy từ chân khung.
Cư dân nên làm gì khi thấy dấu hiệu đáng lo
Ví dụ căn tập thể của cô Lan ở tầng ba thấy vệt rỉ nâu dọc khe nối trần phòng khách, khe hở rộng dần trong một năm, và căn tầng bốn bên trên vừa cơi nới lô gia. Trình tự hợp lý là:
- Chụp ảnh vết nứt, vệt rỉ có đặt vật so sánh kích thước bên cạnh, ghi ngày. Đánh dấu hai đầu vết nứt bằng bút chì.
- Đi xem các căn lân cận nếu được hàng xóm đồng ý, nhất là căn trên và căn cùng trục: có dấu hiệu giống không.
- Báo bằng văn bản cho đơn vị đang quản lý vận hành khu nhà hoặc tổ dân phố, kèm ảnh. Giữ lại một bản.
- Nếu dấu hiệu nghiêm trọng như sàn võng thêm, mảng bê tông rơi, khung chuồng cọp nghiêng, báo Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi khu nhà toạ lạc để được xem xét và cảnh báo kịp thời.
- Không tự đục mở khe nối để xem thép, không tự hàn thêm, không tự chống bằng gỗ kê ở chỗ đã nứt.
- Hỏi đơn vị quản lý về lần kiểm định gần nhất của khu nhà và kết quả, nếu có.
Pháp luật về nhà ở có quy định riêng về việc kiểm định, đánh giá và cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư cũ. Cư dân không cần nắm từng điều khoản, nhưng nên biết rằng việc đánh giá mức độ nguy hiểm của cả khối nhà thuộc về đơn vị có chức năng, và yêu cầu được xem kết quả là quyền chính đáng của người đang ở.
Khi định mua một căn tập thể cũ
Người mua căn tập thể thường nhìn vào vị trí và diện tích sổ. Phần kết cấu có mấy câu hỏi riêng, nên đi xem vào một ngày mưa hoặc ngay sau mưa:
- Khu nhà là loại lắp ghép tấm lớn hay tường gạch? Đã có kết quả kiểm định nào được công bố chưa, xếp ở mức nào?
- Căn hộ có ô cửa nào trổ thêm trên tường ngăn giữa hai căn không? Nếu có, ai làm, có hồ sơ gì không?
- Phần diện tích cơi nới (lô gia, chuồng cọp, phòng ngoài) có được tính trong giấy tờ không, và đang được đỡ bằng gì?
- Trần nhà vệ sinh và bếp có loang ố, có vệt rỉ dọc khe nối không? Căn bên trên dùng khu vệ sinh ở đúng vị trí cũ hay đã dời?
- Cầu thang chung, sê nô mái, đường ống thoát nước đứng có đang rỉ nước xuống tường ngoài không?
- Các căn trong cùng trục có ai từng báo sàn võng, nứt tường không?
Lỗi hay gặp nhất là coi phần cơi nới như diện tích "được tặng thêm". Về kết cấu, đó thường là phần có rủi ro cao nhất của căn hộ. Lỗi thứ hai là cải tạo bên trong bằng cách đục tường ngăn để thông phòng; với nhà lắp ghép, tường ngăn có thể chính là tường chịu lực đỡ sàn tầng trên.
Mười lăm phút đọc căn hộ của bạn
Không cần dụng cụ gì ngoài đèn pin và điện thoại. Làm vào buổi sáng có nắng chiếu xiên, vì ánh sáng xiên làm vết nứt và chỗ võng hiện rõ hơn. Đi theo thứ tự từ trên xuống:
- Trần từng phòng. Nhìn dọc theo khe nối giữa các tấm sàn: khe có thẳng không, có vệt nâu, có vữa bong không. Đứng ở góc phòng nhìn chéo trần để thấy chỗ võng.
- Đỉnh tường, chỗ gặp trần. Vết nứt ngang chạy dọc đỉnh tường chịu lực có thể là tấm sàn đang dịch trên gối đỡ.
- Quanh mọi ô cửa. Ô cửa nguyên bản thường vuông vức, vết nứt ít. Ô cửa trổ thêm có vết nứt toả ra từ góc là dấu hiệu nên ghi lại.
- Khu vệ sinh và bếp. Trần ố, tường chân ố, gạch bong là dấu hiệu thấm. Gõ nhẹ lên trần, nghe tiếng rỗng ở đâu thì ghi lại.
- Phần cơi nới. Chân khung sắt, chỗ bắt vào tường, chỗ gặp tấm ban công cũ: rỉ, bật, nứt.
- Mặt ngoài nhìn từ sân. Đứng dưới sân nhìn lên trục căn hộ: chuồng cọp có thẳng hàng không, có cái nào nghiêng ra, vệt rỉ có chạy dài từ tầng trên xuống không.
Ghi kết quả thành ba cột: không có gì, cần theo dõi, cần báo. Lặp lại vào cùng mùa năm sau để so. Phần lớn các căn sẽ có vài dòng ở cột giữa; điều đáng để ý là dòng nào chuyển từ cột giữa sang cột cuối.
Những việc cư dân không nên tự làm
Ở nhà riêng, chủ nhà ít nhất còn tự gánh hậu quả của mình. Ở nhà tập thể, một việc làm sai trong căn này ảnh hưởng cả những căn khác. Vì vậy danh sách việc không nên tự làm ở đây dài hơn và nghiêm hơn.
Không đục, cắt, khoan lỗ lớn trên tường panel, kể cả để luồn ống điều hoà cỡ lớn, khi chưa hỏi người có chuyên môn. Không tháo bỏ hay mở rộng tường ngăn giữa các phòng. Không xây bể nước, lát thêm lớp vữa dày hay kê tủ sách nặng giữa ô sàn. Không hàn khung sắt mới vào mối nối giữa các tấm hay vào mép tấm ban công cũ. Không dời khu vệ sinh sang chỗ khác khiến đường ống chạy ngang qua tấm sàn.
Việc nên làm thì đơn giản hơn: giữ khô khu vệ sinh và bếp, sửa ngay chỗ rò nước, dọn sê nô và ống thoát mưa trước mùa mưa, giảm tải ở phần cơi nới, báo sớm khi thấy dấu hiệu. Những việc nhỏ này làm chậm quá trình rỉ mối nối nhiều hơn bất kỳ lớp sơn nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tập thể lắp ghép có tự sập được không?
Một khối nhà lắp ghép thường không sập đột ngột mà xuống cấp dần qua nhiều năm, có dấu hiệu báo trước như mối nối rỉ, sàn võng, mảng bê tông rơi. Những sự cố nguy hiểm hay xảy ra ở phần cơi nới, ban công, cầu thang. Vì vậy theo dõi và báo sớm là việc quan trọng nhất của cư dân.
Làm sao biết tường trong căn tập thể có phải tường chịu lực không?
Ở nhà lắp ghép, tường ngăn giữa hai căn và nhiều tường ngăn trong căn là tường chịu lực. Tường dày, bằng bê tông, gõ nghe đặc, nằm thẳng hàng với tường các tầng trên dưới thường là tường chịu lực. Hỏi đơn vị quản lý hoặc kỹ sư trước khi có ý định đục bất kỳ bức tường nào.
Vệt rỉ nâu dọc khe nối trên trần có nguy hiểm không?
Vệt rỉ cho thấy thép ở mối nối đang bị nước làm rỉ. Mức nguy hiểm tuỳ thép đã mất bao nhiêu và khe có mở rộng không. Đây là dấu hiệu nên chụp ảnh, theo dõi và báo đơn vị quản lý, vì mối nối liên quan tới cả khối, không riêng căn của bạn.
Chuồng cọp có nên tháo bỏ không?
Không có câu trả lời chung cho mọi căn. Khung chuồng cọp rỉ nặng, nghiêng hoặc đang đỡ cả một phòng thường nên được người có chuyên môn xem và xử lý sớm. Tháo dỡ cũng là việc cần làm đúng trình tự, có che chắn, không tự làm vì có thể rơi xuống lối đi chung.
Căn tập thể cũ có cần kiểm định riêng trước khi mua không?
Kiểm định cả khối là việc của đơn vị có chức năng. Người mua có thể mời kỹ sư xem riêng căn hộ để đánh giá sàn, tường, phần cơi nới và các dấu hiệu thấm, rỉ. Kết hợp với kết quả kiểm định chung của khu nhà, nếu đã có, sẽ cho bạn bức tranh đầy đủ hơn.