Dầm nhà bị võng là khi đáy dầm cong xuống ở giữa nhịp nhiều hơn mức thiết kế cho phép; võng nhẹ là chuyện bình thường của mọi cây dầm, nhưng võng nhìn thấy được bằng mắt, võng tăng dần theo tháng, hoặc võng kèm vết nứt mở rộng thì cần kỹ sư kết cấu xem. Bạn thường không thấy dầm võng trực tiếp mà thấy hệ quả của nó: cửa dưới dầm kẹt, tường xây dưới dầm nứt ngang, sàn tầng trên dốc về giữa phòng.
Bài này giải thích vì sao dầm võng thêm theo thời gian, cách nhận ra qua các dấu hiệu gián tiếp, cách tự đo độ võng bằng một sợi dây căng giữa hai cột, mức tham khảo hay dùng để so sánh, và khi nào con số đo được là lý do để gọi người có chuyên môn. Mọi con số nêu ra chỉ để bạn hình dung; kỹ sư quyết định trên cây dầm cụ thể.
Vì sao dầm bê tông võng thêm sau nhiều năm
Ngay khi tháo cốp pha, dầm đã võng một chút dưới trọng lượng bản thân và sàn. Điều nhiều chủ nhà không biết là bê tông còn tiếp tục biến dạng chậm dưới tải trọng lâu dài trong nhiều năm, hiện tượng mà kỹ sư gọi là từ biến, cộng với co ngót khi bê tông khô dần. Kết quả là một cây dầm có thể võng nhiều hơn đáng kể so với ngày mới xây, dù không ai thêm tải. Phần võng này được tính trong thiết kế, nên dầm thiết kế và thi công đúng sẽ dừng ở mức chấp nhận được.
Võng vượt mức thường đến từ một vài nguyên nhân quen thuộc. Tháo cốp pha và cây chống quá sớm khi bê tông chưa đủ cứng làm dầm võng ngay từ đầu và giữ nguyên độ võng đó mãi. Thiếu thép, đặt thép sai cao độ, bê tông kém chất lượng làm dầm mềm hơn tính toán. Đổi công năng phòng, xây thêm tường lên sàn, đặt bồn nước, kệ hàng, chậu cây lớn làm tải tăng. Và thép rỉ lâu năm làm dầm yếu dần.
Phân biệt được nguyên nhân là việc của kỹ sư. Việc của bạn là nhận ra dầm đang võng, đo được bao nhiêu, và biết con số đó có đang tăng hay không.
Dấu hiệu gián tiếp cho thấy dầm đang võng
Dầm thường bị trần, đèn, rèm che. Những dấu hiệu sau xuất hiện ở các bộ phận xung quanh, dễ nhận ra hơn chính cây dầm:
- Cửa đi, cửa sổ ngay dưới dầm kẹt dần ở phía trên, phải bào cánh cửa hoặc khe hở trên đầu cửa hẹp lại theo năm.
- Tường xây dưới dầm nứt ngang ngay sát đáy dầm, hoặc nứt hình vòm ở giữa tường, vì dầm võng tì xuống tường vốn không được tính để đỡ.
- Khe hở mở ra giữa đỉnh tường ngăn và đáy dầm ở trường hợp ngược lại, khi tường xây sau và dầm võng tách khỏi tường.
- Sàn tầng trên dốc về giữa phòng: viên bi, chai nước lăn về một chỗ, chân tủ phải kê.
- Gạch lát sàn tầng trên nứt, bung thành hàng chạy dọc theo vị trí dầm bên dưới.
- Đường chỉ trần, mép trần thạch cao không còn thẳng khi nhìn dọc theo chiều dài phòng.
Một dấu hiệu đơn lẻ có thể có nguyên nhân khác, ví dụ cửa kẹt do khung gỗ nở vì ẩm. Hai ba dấu hiệu cùng chỉ về một cây dầm thì đáng để bạn đo thử.
Tự đo độ võng bằng một sợi dây căng
Phép đo này cho con số gần đúng, đủ để theo dõi và để kể cho kỹ sư. Cần hai người, một thang chữ A chắc chắn, một sợi dây cước mảnh, băng keo và một thước lá hoặc thước dây trơn:
- Chọn cây dầm cần đo, xác định hai đầu dầm nơi gối lên cột hoặc tường. Không đo nếu dầm có vết nứt đang mở rộng, bê tông bong rơi, hay đã có dấu hiệu nguy hiểm; khi đó rời khu vực và gọi kỹ sư.
- Ở mỗi đầu, dán một khối đệm nhỏ cùng độ dày, ví dụ hai đồng xu xếp chồng, sát đáy dầm. Mục đích là để dây không chạm đáy dầm ở hai đầu.
- Căng sợi dây thật thẳng nối hai khối đệm, dán chặt bằng băng keo. Dây càng căng thì số đo càng đúng.
- Đo khoảng cách từ dây lên đáy dầm ở nhiều điểm dọc nhịp, ít nhất ở giữa và hai điểm một phần tư nhịp. Trừ đi độ dày khối đệm.
- Khoảng hở lớn nhất ở giữa nhịp chính là độ võng gần đúng. Ghi lại cùng chiều dài nhịp, ngày đo.
- Lặp lại sau một tháng, ba tháng. Con số tăng là điều quan trọng hơn con số tuyệt đối.
Nhớ rằng lớp vữa trát đáy dầm vốn không phẳng tuyệt đối, có thể lồi lõm vài mi-li-mét. Vì vậy chênh lệch nhỏ giữa các lần đo chưa nói lên gì; chỉ khi số đo tăng rõ và đều đặn thì mới là tín hiệu.
So sánh số đo với mức tham khảo
Nhiều tiêu chuẩn thiết kế dùng một tỉ lệ giữa độ võng và chiều dài nhịp để giới hạn. Một mức tham khảo hay gặp cho dầm sàn nhà ở là khoảng một phần hai trăm năm mươi chiều dài nhịp. Bảng sau quy ra mi-li-mét để bạn dễ hình dung, chỉ để tham khảo, kỹ sư quyết định:
| Chiều dài nhịp dầm | Mức võng tham khảo (khoảng) | Nếu đo được gấp rưỡi mức này | Nếu số đo tăng giữa các lần đo |
|---|---|---|---|
| 3 m | 12 mm | Nên mời kỹ sư xem | Gọi kỹ sư sớm, giảm tải phía trên |
| 4 m | 16 mm | Nên mời kỹ sư xem | Gọi kỹ sư sớm, giảm tải phía trên |
| 5 m | 20 mm | Nên mời kỹ sư xem | Gọi kỹ sư sớm, giảm tải phía trên |
| 6 m | 24 mm | Nên mời kỹ sư xem | Gọi kỹ sư sớm, giảm tải phía trên |
Đọc bảng này theo hai chiều. Một cây dầm võng dưới mức tham khảo nhưng đang tăng đều vẫn cần được xem; một cây dầm võng nhỉnh hơn mức tham khảo nhưng đã đứng yên mười năm và không có vết nứt mới có khi chỉ cần theo dõi. Ngoài ra, những dầm đỡ tường xây, đỡ vách kính hay đỡ cửa thường được thiết kế với giới hạn chặt hơn vì bộ phận bên dưới dễ hỏng khi dầm võng.
Khi nào dầm võng là dấu hiệu phải rời khu vực ngay
Võng tăng nhìn thấy được trong vài ngày. Dầm làm việc bình thường võng thêm rất chậm, tính bằng năm. Nếu chỉ sau vài ngày bạn đã thấy khe cửa hẹp lại rõ, đường chỉ trần cong hơn, hay số đo dây tăng vài mi-li-mét, dầm đang biến dạng nhanh. Đưa người ra khỏi phòng dưới dầm và phòng phía trên, gọi kỹ sư ngay.
Vết nứt xiên mới xuất hiện ở đoạn dầm gần cột. Võng kèm nứt xiên gần gối cho thấy dầm đang chịu cắt gần giới hạn. Kiểu hỏng này có thể đột ngột, nên đây là dấu hiệu không chờ đợi.
Tiếng kêu răng rắc, bột vữa hoặc mảnh bê tông rơi. Tiếng kêu từ dầm, sàn, đặc biệt vào ban đêm khi nhà yên tĩnh, kèm bột vữa rơi lả tả dưới sàn, là dấu hiệu vật liệu đang nứt vỡ tiếp. Ra khỏi khu vực, không quay lại lấy đồ.
Cột hoặc tường đỡ hai đầu dầm cũng có dấu hiệu. Khi đầu dầm gối lên cột hay tường mà chỗ gối đó nứt, bong, hoặc tường đỡ phình ra, vấn đề không còn nằm ở riêng cây dầm. Cần kỹ sư xem cả hệ và có thể phải chống đỡ tạm.
Có nguy cơ ảnh hưởng nhà bên hoặc lối đi chung. Với nhà liền kề chung tường hoặc khu tập thể, báo hàng xóm và báo UBND cấp xã để có biện pháp bảo đảm an toàn chung trong lúc chờ xử lý.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư về cây dầm võng
Khi kỹ sư đến, mang theo bảng số đo của bạn và hỏi thẳng:
- Độ võng này đã vượt mức cho phép với loại dầm và công năng phòng này chưa?
- Võng có đang tiến triển không, dựa trên số đo của gia đình và những gì kỹ sư quan sát?
- Nguyên nhân nhiều khả năng là gì: tháo chống sớm, thiếu thép, quá tải hay rỉ thép?
- Cần giảm tải ở tầng trên đến mức nào, đồ gì nên dời đi ngay?
- Có cần kiểm tra thêm như dò thép, đo cường độ bê tông, mở lớp trát không?
- Nếu phải gia cố, hướng xử lý ở mức nguyên lý là gì, và có cần chống đỡ tạm trong lúc chờ không?
Ở nhà phố anh Tâm, cây dầm nhịp năm mét trên cửa phòng khách võng khoảng hai mươi lăm mi-li-mét theo phép đo dây, tăng thêm vài mi-li-mét sau một năm, đúng thời gian tầng trên đặt thêm một bồn nước. Kỹ sư cho dời bồn nước sang vị trí có tường đỡ và yêu cầu đo tiếp ba tháng trước khi quyết định có gia cố hay không.
Những việc không nên làm khi dầm đang võng
Dầm võng gây ra cửa kẹt, tường nứt, sàn dốc, và phản xạ tự nhiên là sửa những thứ đó. Nhưng sửa hệ quả trước nguyên nhân thường làm mọi chuyện rối hơn:
- Bào cửa, cắt khung cửa liên tục mà không đo dầm, chỉ đuổi theo triệu chứng.
- Tự dựng cột chống gỗ hay ống thép dưới giữa dầm: chống sai cách có thể đẩy dầm lên làm nứt sàn trên, hoặc dồn tải vào nền yếu.
- Cán thêm lớp vữa dày lên sàn tầng trên để “làm phẳng lại”, vô tình thêm hàng trăm ki-lô-gam tải.
- Xây thêm tường dưới dầm để “đỡ cho chắc” khi chưa có tính toán, làm lực đi theo đường không ai thiết kế.
- Treo đồ nặng, võng, xà đu vào chính cây dầm đang võng.
Trong lúc chờ kỹ sư, hai việc an toàn bạn làm được là giảm tải ở tầng trên và tiếp tục đo đều. Mọi can thiệp vào kết cấu chịu lực để người có chuyên môn chỉ định.
Cũng đừng vội tháo trần thạch cao hay bóc lớp trát đáy dầm để “xem cho rõ”. Kỹ sư thường muốn thấy hiện trạng nguyên vẹn trước, rồi mới chỉ định mở ở đúng điểm cần xem.
Câu hỏi thường gặp
Dầm võng bao nhiêu thì nguy hiểm?
Không có một con số chung. Mức tham khảo hay gặp là khoảng một phần hai trăm năm mươi nhịp, ví dụ khoảng 20 mm với nhịp 5 m, nhưng dầm đang võng thêm theo thời gian hoặc võng kèm vết nứt mở rộng mới là điều đáng lo nhất. Kỹ sư quyết định dựa trên loại dầm, công năng và số đo theo thời gian.
Dầm nhà mới xây đã võng có phải lỗi thi công không?
Có thể do tháo cốp pha, cây chống quá sớm, đặt thép sai hoặc bê tông chưa đạt, nhưng cũng có thể chỉ là võng ban đầu trong giới hạn. Nên đo, ghi lại và báo người xây trong thời gian bảo hành, đồng thời mời kỹ sư độc lập đánh giá nếu số đo lớn.
Có thể kích dầm cho thẳng lại không?
Đẩy dầm bê tông trở lại vị trí cũ không đơn giản như kích một tấm gỗ, vì có thể làm nứt sàn và các bộ phận liền kề. Việc gia cố dầm võng có nhiều hướng khác nhau, luôn do kỹ sư thiết kế và đơn vị có kinh nghiệm thực hiện, không tự làm.
Dầm võng có làm sập nhà không?
Phần lớn dầm võng không dẫn tới sập, nhưng võng tăng nhanh, kèm vết nứt xiên gần cột, tiếng kêu hay bê tông rơi là dấu hiệu nguy hiểm. Khi đó cần đưa người ra khỏi khu vực, gọi kỹ sư và báo chính quyền cấp xã nếu có nguy cơ sập.
Vì sao chỉ cửa phòng dưới dầm bị kẹt còn các cửa khác bình thường?
Nếu các cửa khác vẫn bình thường, nguyên nhân thường nằm ở cấu kiện ngay trên cửa đó, như dầm hoặc lanh tô võng, chứ không phải cả nhà lún. Đo cây dầm phía trên và quan sát tường hai bên cửa có vết nứt chéo không sẽ giúp kỹ sư khoanh vùng.
Sàn gỗ gác lửng bị võng có đo giống dầm bê tông không?
Có thể dùng cách căng dây tương tự để đo, nhưng nguyên nhân và cách đánh giá khác: dầm gỗ võng do mục, mối, ẩm hoặc tiết diện nhỏ. Hãy kiểm tra cả đầu dầm gỗ gối vào tường, nơi hay mục nhất.