Vết nứt dọc, tức nứt thẳng đứng từ trần xuống hoặc từ sàn lên, thường rơi vào ba nhóm: tường dài co ngót nứt thành từng đoạn, hai bức tường hay hai phần nhà không liên kết với nhau tách ra ở chỗ nối, và hai khối nhà lún khác nhau. Nhóm đầu thường ít đáng lo, nhóm thứ hai tuỳ, nhóm thứ ba cần kỹ sư xem.
Cách phân biệt nằm ở ba chi tiết: vết nứt nằm ở đâu so với chỗ nối, nó rộng hơn ở phía trên hay phía dưới, và hai mép có lệch nhau theo chiều đứng không. Bài này đi qua từng chi tiết, có bảng đối chiếu, cách tự kiểm hai phần nhà có lệch cao độ không và những câu nên hỏi kỹ sư.
Vì sao nứt dọc lại hay xuất hiện ở đúng một vài chỗ
Một bức tường dài khi khô đi, vữa và gạch co lại một chút. Nếu tường dài mà không có cột, không có khe chia, lực co ấy dồn lại rồi xé tường ở chỗ yếu nhất, thường là giữa nhịp hoặc cạnh một ô cửa. Kết quả là các vết nứt dọc mảnh, đôi khi cách nhau khá đều, chạy gần hết chiều cao tường.
Ở chỗ hai bức tường gặp nhau, hoặc chỗ tường gạch xây kề vào cột, nếu khi xây không cài mỏ gạch hay không có thép râu neo vào cột, hai phần chỉ dính nhau bằng lớp vữa. Chỉ cần chênh lệch nhỏ về co ngót, nhiệt độ hay độ lún là chỗ nối ấy tách ra thành một đường thẳng đứng gọn gàng.
Nhóm thứ ba hay gặp ở nhà cơi nới: phần nhà phía sau xây sau mười năm, móng khác loại, nằm trên đất khác, nên lún khác phần trước. Vết nứt dọc đúng ở đường ranh giữa hai đợt xây là chuyện rất quen. Câu hỏi là vết nứt ấy đã đứng yên hay vẫn mở rộng, và hai phần nhà có đang nghiêng về phía nhau hay xa nhau.
Nứt dọc ở nhà khung và nhà tường chịu lực khác nhau ra sao
Ở nhà phố có khung bê tông cốt thép, tường gạch chủ yếu chèn giữa các cột. Một vết nứt dọc ở mép cột hay giữa tường thường không làm khung yếu đi, vì tải từ sàn đi qua dầm vào cột rồi xuống móng. Câu hỏi chính với nhà khung là vết nứt có lan vào cột, dầm hay không, và có dấu hiệu khung đang lún lệch hay không.
Ở nhà cấp bốn và nhà tập thể cũ xây gạch chịu lực, bức tường vừa là vách vừa là cột. Một vết nứt dọc xuyên suốt chiều cao chia bức tường thành hai mảng làm việc riêng, mỗi mảng mảnh hơn và dễ nghiêng hơn. Vì vậy cùng một vết nứt dọc, ở nhà tường chịu lực nên được xem kỹ hơn, nhất là khi nó nằm gần góc nhà hoặc ở tường gánh mái.
Nhà xây nhiều đợt hay lẫn cả hai kiểu: phần trước có khung, phần sau cơi nới tường gạch gánh mái tôn. Khi đọc vết nứt dọc ở loại nhà này, xác định trước nó nằm trên phần nào, rồi mới áp mức lo tương ứng.
Đọc độ rộng phía trên và phía dưới
Một vết nứt dọc hiếm khi rộng đều từ đầu đến cuối. Đầu nào rộng hơn gợi ý chuyển động kiểu nào. Đây là cách đọc phổ biến, mang tính tham khảo; kỹ sư sẽ kết hợp với đo đạc trước khi kết luận.
| Hình dạng | Chuyển động thường gặp | Mức lo (thường) | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Rộng đều, mảnh, chạy hết chiều cao, ở giữa tường dài | Co ngót tường dài không có khe chia | Thấp | Ghi ảnh, theo dõi qua một hai mùa |
| Thẳng, gọn, đúng chỗ tường giáp cột hoặc giáp tường khác | Hai phần không liên kết tách nhau | Thấp đến trung bình | Xem có lệch mép không; xử lý khe bằng vật liệu đàn hồi theo tư vấn |
| Rộng ở trên, hẹp dần xuống dưới | Hai đầu tường lún nhiều hơn giữa, hoặc hai khối nghiêng ra xa nhau | Trung bình đến cao | Kiểm cao độ hai phía; mời kỹ sư |
| Rộng ở dưới, hẹp dần lên trên | Phần giữa tường lún võng xuống | Trung bình đến cao | Gõ thử nền tìm chỗ rỗng, kiểm ống nước ngầm; mời kỹ sư |
| Hai mép lệch nhau theo chiều đứng, một bên tụt thấp hơn | Một phần nhà đang lún so với phần kia | Cao | Mời kỹ sư sớm; không trám kín trước khi họ xem |
Muốn biết đầu nào rộng hơn, đừng ước lượng bằng mắt từ xa. Áp thước có vạch milimét vào ba điểm trên, giữa, dưới của vết nứt, chụp cận từng điểm và ghi con số. Ba con số ấy là thứ đầu tiên kỹ sư sẽ hỏi.
Những vị trí nứt dọc hay gặp trong nhà ở
Đường ranh giữa nhà cũ và phần cơi nới. Kiểu nứt quen nhất ở nhà phố được nối dài về phía sau hay nâng thêm gác. Nếu khi xây không làm khe lún mà lại xây liền, vết nứt sẽ tự tạo khe ở đúng chỗ đó. Quan trọng là theo dõi xem nó còn mở không.
Góc giao giữa hai bức tường. Tường ngăn xây chèn vào tường bao mà không cài mỏ thường tách thẳng đứng ở góc. Nếu tường ngăn chỉ là vách nhẹ thì ít đáng lo, nhưng nếu góc tách kéo theo trần nứt và tường bao nghiêng ra thì cần xem ngay.
Mép cột trong nhà khung. Gạch và bê tông co giãn khác nhau, nên khe dọc mép cột là chuyện hay gặp ở nhà khung bê tông cốt thép. Với loại khe này, điều cần xem thêm là hai mép có lệch không và có vết nứt nào lan vào thân cột không.
Giữa nhịp tường dài, tường rào. Tường dài trên mười mét mà không có khe co giãn hay trụ đỡ hợp lý thường tự nứt thành từng đoạn. Đây là chuyện co ngót và nhiệt, ít khi là chuyện móng, trừ khi các đoạn nghiêng khác nhau.
Ngay trên đỉnh cửa. Vết nứt dọc mảnh từ giữa đỉnh ô cửa lên trần thường do lanh tô võng hoặc lanh tô quá ngắn. Mức lo phụ thuộc lanh tô đó đang gánh gì phía trên.
Tự kiểm hai phần nhà có đang lệch cao độ không
Khi nghi ngờ vết nứt dọc là ranh giới giữa hai phần lún khác nhau, bạn có thể tự làm vài phép kiểm đơn giản để có thêm thông tin cho kỹ sư. Không cần đục, khoan gì cả.
- Đặt một chiếc thước thuỷ dài trên nền gạch vắt ngang qua đường thẳng của vết nứt kéo xuống sàn; ghi bọt nước lệch về phía nào.
- Lặp lại phép đặt thước thuỷ trên bậu cửa sổ, mặt bàn bếp xây liền tường, những mặt phẳng vốn được làm ngang lúc xây.
- Thả dây dọi ở hai bên vết nứt, sát mặt tường, đo khoảng hở trên và dưới để xem hai phần có nghiêng khác nhau không.
- Kiểm các cửa nằm gần đường ranh: cánh nào bắt đầu cọ vào khuôn, cọ ở góc trên hay góc dưới, phía nào.
- Nhìn từ ngoài vào: mái tôn hay mái ngói ở chỗ nối có bị gãy góc, hở mép, máng nước có đọng nước sai hướng không.
- Ghi tất cả vào một trang, kèm ngày và ảnh, để so lại sau một tháng.
Những phép kiểm này chỉ cho dấu hiệu, không cho con số đủ tin cậy để kết luận nhà lún bao nhiêu. Kỹ sư có máy đo cao độ và cách đặt mốc cố định; phần việc của bạn là chứng minh có chuyện đáng xem.
Tình huống giả định: căn nhà nối dài của anh Hùng
Nhà anh Hùng có phần trước hai tầng xây hai mươi năm, phần bếp và phòng ngủ phía sau xây thêm cách đây sáu năm trên phần đất trước là vườn rau. Từ năm thứ hai, ở đúng chỗ nối giữa hai phần xuất hiện một vết nứt dọc chạy từ trần xuống sàn ở cả hai bên tường. Anh trám hai lần, lần nào cũng nứt lại.
Lần thứ ba, thay vì trám, anh đo ba điểm của vết nứt và đặt thước thuỷ ngang nền chỗ nối. Vết nứt rộng ở dưới, hẹp ở trên; nền phần sau thấp hơn phía trước rõ ràng, cửa bếp cọ góc dưới. Kỹ sư đến xem và giải thích phần xây sau dùng móng nông trên đất vườn tơi, lún từ từ trong khi phần trước đã ổn định.
Kỹ sư đề nghị theo dõi bằng mốc trong ít nhất một mùa mưa để biết tốc độ lún, trước khi bàn đến chuyện xử lý móng phần sau hay tách hẳn khe lún. Chuyện trám lại vết nứt được để sau cùng, khi biết chắc chuyển động đã dừng.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư về vết nứt dọc
Với vết nứt dọc, câu hỏi nên xoay quanh việc phân loại nó và việc nó còn cử động hay không. Ghi sẵn để buổi xem không chỉ dừng ở câu “có sao không”:
- Vết nứt này là khe co ngót, khe chỗ nối, hay ranh giới lún lệch? Căn cứ vào đâu?
- Nếu là lún lệch, phần nào đang lún, đã dừng chưa, cần theo dõi bao lâu và theo dõi bằng gì?
- Có nên để chỗ này thành một khe co giãn hẳn hoi thay vì trám cứng không?
- Mái, máng nước và đường ống đi qua chỗ nối có cần làm lại cho chịu được chuyển động không?
- Nếu sau này muốn nâng tầng hoặc làm thêm gác cho phần cơi nới, cần khảo sát gì trước?
Khi kỹ sư đặt mốc theo dõi, hãy xin họ chỉ cách đọc mốc và hẹn trước mốc thời gian quay lại. Một lần xem không đủ để biết lún đã dừng; hai ba lần đo cách nhau vài tuần mới cho câu trả lời.
Lỗi hay gặp với vết nứt dọc
Trám cứng chỗ vẫn đang cử động. Vữa xi măng cứng không chịu được chuyển động, nên nứt lại ngay cạnh vết trám, có khi còn bong cả mảng trát xung quanh.
Bỏ qua đường ống đi xuyên chỗ nối. Hai phần nhà lún lệch kéo gãy ống ngầm, nước rò làm đất dưới móng yếu thêm, và vết nứt càng mở. Hoá đơn nước tăng bất thường là một manh mối.
Xây thêm tầng lên phần cơi nới khi chưa rõ móng. Phần xây sau thường có móng nhẹ hơn. Chất thêm tầng lên khi nó còn đang lún là đẩy nhanh đúng chuyển động bạn đang lo.
Đo một lần rồi kết luận. Một con số độ rộng đứng riêng không nói được gì về tốc độ. Phải có ít nhất hai lần đo cùng điểm, cùng cách đo, cách nhau đủ lâu.
Nghĩ rằng nứt dọc thì không bao giờ nguy hiểm. Đa số nứt dọc nhẹ, nhưng nứt dọc có hai mép lệch theo chiều đứng, hay góc tường tách kèm tường bao nghiêng, là kiểu cần xem sớm.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt dọc giữa tường có nguy hiểm không?
Vết nứt dọc mảnh, rộng đều, nằm giữa một bức tường dài thường do co ngót và ít nguy hiểm. Đáng lo hơn khi vết nứt rộng hẳn một đầu, hai mép lệch nhau theo chiều đứng, hoặc đi kèm cửa kẹt, nền lệch. Khi đó nên mời kỹ sư xem.
Tại sao chỗ nối giữa nhà cũ và phần xây thêm luôn bị nứt?
Vì hai phần thường có móng khác nhau, xây cách nhau nhiều năm, nằm trên nền đất khác nhau, nên lún khác nhau. Nếu khi xây không để khe lún, vết nứt sẽ tự xuất hiện ở đúng đường ranh. Cần biết nó còn mở rộng hay đã đứng yên.
Vết nứt dọc rộng ở trên hẹp ở dưới nói lên điều gì?
Theo cách đọc phổ biến, kiểu này thường gợi ý hai đầu tường lún nhiều hơn phần giữa, hoặc hai khối nhà đang nghiêng ra xa nhau. Đây chỉ là gợi ý tham khảo; kỹ sư sẽ đo cao độ và theo dõi trước khi kết luận.
Có nên trám vết nứt dọc ở chỗ nối nhà bằng vữa xi măng không?
Không nên trám cứng nếu chỗ nối vẫn còn cử động, vì vữa sẽ nứt lại ngay cạnh vết trám. Khi kỹ sư xác nhận chuyển động đã dừng, khe thường được xử lý bằng vật liệu đàn hồi để chịu được co giãn nhỏ theo mùa.
Nứt dọc ở góc giữa hai bức tường có phải tường sắp đổ không?
Phần lớn là do hai bức tường xây không liên kết với nhau nên tách ra ở góc, ít khi là dấu hiệu sắp đổ. Cần lo khi khe góc mở rộng nhanh, tường bao nghiêng ra ngoài hoặc trần ở góc cũng nứt theo; lúc đó gọi kỹ sư ngay.
Nhà xây sát vách nhà bên có vết nứt dọc chỗ giáp ranh thì là lỗi của ai?
Chưa thể kết luận chỉ từ vết nứt. Nứt chỗ giáp ranh có thể do hai nhà lún khác nhau từ lâu, do một bên mới thi công, hoặc do co ngót. Ghi hiện trạng có ngày và mời kỹ sư độc lập đánh giá trước khi bàn trách nhiệm.