Khe lún là một khoảng hở chạy suốt chiều cao nhà, có khi xuống tới móng, để nhà mới và nhà cũ bên cạnh được lún, co giãn và rung lắc riêng mà không kéo nhau nứt. Nhà mới nặng hơn và còn đang lún trong vài năm đầu, nhà cũ thì đã lún xong từ lâu; nếu hai bên dính cứng vào nhau, chỗ dính sẽ là chỗ nứt đầu tiên, và thường nứt về phía nhà cũ.
Kích thước khe, khe đi tới đâu và cách che mép là việc kỹ sư quyết định theo nền đất, chiều cao hai nhà và loại móng. Chủ nhà cần hiểu nguyên lý để không bị thuyết phục "xây áp luôn cho đỡ phí đất", để biết khe đã được giữ sạch chưa, và để không gây chuyện với hàng xóm về sau.
Vì sao hai căn nhà cạnh nhau không nên dính vào nhau
Mỗi căn nhà có một hành trình lún riêng. Nhà cũ xây hai mươi năm trước đã lún gần xong; nhà mới năm tầng thì trong những năm đầu sẽ còn lún thêm khi đất dưới móng chịu đủ tải. Nếu móng hai nhà khác loại, ví dụ nhà cũ móng băng trên đất, nhà mới móng cọc, thì tốc độ lún còn khác nhau nhiều hơn. Hai khối đi xuống với tốc độ khác nhau mà bị nối cứng thì chỗ nối phải chịu lực cắt, và tường gạch là thứ chịu kém nhất.
Ngoài lún còn có co giãn vì nhiệt. Tường hướng tây phơi nắng cả buổi chiều giãn ra, đêm co lại. Hai nhà có độ cao, màu sơn, vật liệu khác nhau thì co giãn cũng khác nhau. Gió bão làm nhà cao lắc mạnh hơn nhà thấp. Mọi chuyển động nhỏ ấy, nếu không có chỗ để đi, sẽ tạo thành vết nứt dọc theo đường tiếp giáp hoặc nứt chéo ở tường nhà thấp hơn.
Thêm một điều thực tế: khi hai nhà dính nhau, chuyện sửa chữa sau này cũng dính nhau. Nhà bên cạnh muốn đập ra xây lại, nâng tầng hay chống thấm tường, đều phải đụng vào tường của bạn. Khe lún vì vậy vừa là chi tiết kết cấu vừa là ranh giới rõ ràng giữa hai tài sản.
Khe lún đi tới đâu: ba cách bố trí thường gặp
Không phải nhà nào cũng cần khe lún tách cả móng. Bảng dưới tóm tắt ba cách mà kỹ sư hay chọn, để bạn hiểu khi đọc bản vẽ. Đây là mô tả nguyên lý, lựa chọn cụ thể do kỹ sư quyết định.
| Cách bố trí | Thường dùng khi | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Khe tách từ móng lên tới mái | Hai nhà khác móng, khác chiều cao nhiều, hoặc nhà cũ đã có dấu hiệu lún | Móng nhà mới sát ranh thường phải làm dạng lệch tâm hoặc có dầm đỡ để không lấn đất bên cạnh |
| Khe tách phần thân, móng không chạm móng cũ | Móng nhà mới nằm thấp hơn hoặc cách móng cũ một khoảng an toàn | Phải chắc khi đào móng không làm xáo đất dưới móng nhà bên |
| Không có khe, tường mới áp sát tường cũ | Gần như không nên với nhà phố xây mới cạnh nhà cũ | Nguy cơ nứt, thấm, tranh chấp về sau; nhiều kỹ sư không chấp nhận phương án này |
Độ rộng khe mà các thiết kế nhà phố hay dùng nằm ở mức vài phân, nhà càng cao, nền càng yếu thì khe càng cần rộng hơn. Đây chỉ là mức tham khảo phổ biến; con số cụ thể cho nhà bạn do kỹ sư tính dựa trên chiều cao, loại móng và địa chất.
Các bước làm khe lún mà chủ nhà nên theo dõi
Khe lún hỏng thường không phải vì tính sai mà vì làm ẩu ở công trường. Dưới đây là thứ tự việc mà chủ nhà có thể tự nhìn, tự chụp ảnh lưu lại:
- Chụp ảnh và ghi hiện trạng nhà bên cạnh trước khi khởi công. Chụp các vết nứt sẵn có, đo vài vết nứt lớn, mời chủ nhà bên cùng xem và ký biên bản nếu được. Đây là việc bảo vệ cả hai bên.
- Xem bản vẽ ghi rõ khe lún ở đâu, rộng bao nhiêu, đi từ cao độ nào. Bản vẽ không ghi thì hỏi kỹ sư trước khi đào móng, đừng để tới lúc xây tường mới hỏi.
- Theo dõi khi đổ bê tông móng, cột, dầm sát ranh. Phải có tấm chèn giữ khe, thường là tấm xốp hoặc vật liệu mềm. Không để bê tông chảy lấp vào khe hay bám vào tường nhà bên.
- Kiểm tra khe sạch khi xây tường. Vữa rơi, gạch vỡ lọt vào khe rồi đông cứng sẽ biến khe thành cầu nối cứng giữa hai nhà, mất tác dụng hoàn toàn.
- Che mép khe ở mái, sân thượng và mặt tiền. Che bằng tấm che có một mép cố định, một mép tự do, hoặc vật liệu đàn hồi; không trát vữa kín miệng khe.
- Nhìn lại khe sau mùa mưa đầu tiên. Xem có nước chảy xuống khe, có vết thấm ở tường nhà mình hay nhà bên không.
Mỗi bước nên có ảnh chụp kèm ngày. Khi xảy ra tranh chấp với hàng xóm, những tấm ảnh này thường giá trị hơn mọi lời giải thích.
Che khe lún thế nào để vừa kín nước vừa không mất tác dụng
Che phải cho hai bên chuyển động. Tấm che mép khe thường được bắt cố định vào một nhà, mép kia chỉ đè lên hoặc luồn dưới chứ không bắt vít vào nhà bên. Bắt cứng cả hai mép là nối hai nhà lại bằng một miếng tôn.
Ở mái và sân thượng, che theo kiểu lợp chồng. Nước chảy từ trên xuống nên mép trên phải phủ ra ngoài mép dưới, giống lợp ngói. Chỗ này nên được kỹ sư hoặc đội chống thấm có kinh nghiệm làm, vì đây là chỗ thấm nhiều nhất của nhà phố.
Ở mặt tiền, chọn vật liệu đàn hồi hợp màu. Khe hở thẳng đứng nhìn từ đường thường bị chê xấu, nên nhiều nhà trát kín cho đẹp. Trát kín thì sau một hai năm sẽ có vết nứt dọc đúng chỗ đó. Dùng vật liệu đàn hồi hoặc nẹp che thì vừa gọn vừa đúng.
Không nhồi vữa, bê tông hay gạch vỡ vào khe. Chỉ dùng vật liệu mềm, nén được. Vật liệu cứng nhồi vào khe làm mất hẳn ý nghĩa của khe.
Thoả thuận với hàng xóm phần che phía trên. Khi mái hai nhà cao thấp khác nhau, tấm che hoặc máng hắt nước thường phải tì lên phía nhà thấp. Nói chuyện trước, viết ra vài dòng thoả thuận, sẽ đỡ va chạm về sau.
Áp vào trường hợp: nhà cô Lan xây năm tầng cạnh nhà cấp bốn
Cô Lan đập nhà cũ ở phường C để xây năm tầng. Bên trái là nhà cấp bốn tường gạch chịu lực, móng gạch, đã sáu mươi năm; bên phải là nhà ba tầng xây cách đây mười năm. Thợ đề nghị "xây sát tường nhà bên trái cho tận dụng, nhà người ta thấp mà". Cô hỏi lại kỹ sư thiết kế.
Kỹ sư phân tích: nhà bên trái móng nông, nền đất ở đây yếu vừa, nhà mới sẽ nặng gấp nhiều lần và còn lún. Nếu áp sát, đáy móng mới lại gần móng cũ, khi đào sẽ làm xáo đất dưới móng gạch, nhà cũ có thể nứt ngay trong lúc thi công. Phương án chọn là khe lún tách từ móng, móng nhà cô Lan ở phía trái làm dạng có dầm đỡ để không lấn ranh, và trước khi đào phải chụp hiện trạng nhà cấp bốn cùng chủ nhà bên đó.
Với nhà ba tầng bên phải, móng nằm ở độ sâu khác và nhà đã ổn định, nhưng kỹ sư vẫn giữ khe ở phần thân vì chênh hai tầng. Cô Lan mất vài phân đất mỗi bên. Đổi lại, khi nhà cấp bốn bên trái bán đi và chủ mới xây lại, không ai phải đụng vào tường của cô.
Câu hỏi nên đặt cho kỹ sư khi bàn về khe lún
Khe lún là chi tiết nhỏ trên bản vẽ nên dễ bị lướt qua. Mang những câu hỏi này tới buổi duyệt thiết kế, ghi câu trả lời ngay bên lề bản vẽ:
- Khe lún của nhà mình đi từ móng hay chỉ từ cốt nền trở lên, và vì sao chọn như vậy?
- Độ rộng khe là bao nhiêu, đã tính tới chiều cao và nền đất của lô này chưa?
- Móng phía sát ranh làm dạng gì để không lấn đất và không làm xáo móng nhà bên?
- Khi đào móng cạnh nhà cũ cần chống đỡ vách hố đào thế nào, có cần quan trắc nhà bên không?
- Mép khe ở mái, sân thượng và mặt tiền che bằng chi tiết gì, bản vẽ chi tiết nằm ở trang nào?
- Nếu sau này nhà bên xây lại cao hơn, khe của nhà mình có cần làm gì thêm không?
Câu hỏi về đào móng cạnh nhà cũ đặc biệt quan trọng. Phần lớn chuyện nhà mới làm nứt nhà cũ xảy ra ngay lúc đào hố móng và hạ mực nước, chứ không phải nhiều năm sau. Một kế hoạch chống vách hố đào rõ ràng giúp cả hai nhà yên tâm.
Lỗi hay gặp với khe lún nhà phố
Những lỗi dưới đây thường chỉ lộ ra sau một hai mùa mưa, khi đã khó sửa:
- Bỏ khe lún để tận dụng thêm vài phân đất, tường mới tì thẳng vào tường cũ.
- Có khe trên bản vẽ nhưng ngoài công trường không đặt tấm chèn, bê tông dầm, sàn tràn sang dính vào tường nhà bên.
- Để vữa rơi lấp khe trong lúc xây, tới khi trát ngoài mới thấy khe đã thành khối đặc.
- Trát kín miệng khe ở mặt tiền cho đẹp, sau đó nứt dọc thành một đường thẳng tắp.
- Che khe mái bằng tôn bắt vít cứng cả hai bên, nhà lún lệch là tôn rách, nước chảy thẳng xuống khe.
- Không chụp hiện trạng nhà bên trước khi xây, khi nhà bên báo nứt không có gì để đối chiếu.
Nếu nhà bạn đã xây sát mà không có khe và bắt đầu thấy nứt dọc theo đường tiếp giáp, hãy đo và chụp lại theo lịch, rồi mời kỹ sư xem. Đừng tự cắt tường để tạo khe, vì tường đó có thể đang tham gia chịu lực.
Câu hỏi thường gặp
Khe lún giữa hai nhà phố thường rộng bao nhiêu?
Mức hay gặp ở nhà phố là vài phân, nhà cao và nền yếu thì cần rộng hơn. Đây là mức tham khảo; con số cho nhà bạn phải do kỹ sư kết cấu tính theo chiều cao, loại móng và địa chất.
Nhà bên cạnh cùng chiều cao, cùng xây một lúc thì có cần khe lún không?
Thường vẫn nên có, vì hai nhà là hai tài sản riêng, có thể sửa chữa, nâng tầng khác nhau về sau. Khi hai nhà xây đồng thời, việc làm khe dễ hơn nhiều; nên để hai kỹ sư hoặc hai nhà thầu thống nhất từ đầu.
Khe lún có làm nhà bị thấm không?
Khe che đúng cách thì không. Thấm thường đến từ việc che mép bằng vật liệu cứng bị nứt, hoặc tấm che mái không lợp chồng theo chiều nước chảy. Kiểm tra lại sau mùa mưa đầu tiên.
Thợ nói xây áp tường nhà bên cho chắc thì có đúng không?
Áp tường không làm nhà chắc hơn mà làm hai nhà phụ thuộc nhau. Khi một bên lún hoặc rung, bên kia chịu theo. Hãy hỏi kỹ sư thiết kế trước khi đồng ý với đề xuất này.
Nhà mình xây xong thì nhà bên báo nứt, phải làm sao?
Mời kỹ sư hoặc đơn vị kiểm định xem hiện trạng, đối chiếu với ảnh chụp trước khi khởi công. Nếu vết nứt có dấu hiệu nguy hiểm như mở rộng nhanh, nghiêng tường, cần bố trí người ở bên đó tạm tránh khu vực và báo chính quyền cấp xã.
Có thể tự đục tường để tạo khe lún cho nhà đã xây không?
Không nên. Tường ở vị trí đó có thể đang chịu lực hoặc liên kết với cột, dầm. Việc tách khe ở nhà đã xây là việc của kỹ sư kết cấu và đội thi công có chuyên môn, cần thiết kế riêng.