Ép cọc chỉ giữ cho cột, dầm và tường đứng yên. Sàn tầng trệt nếu được láng thẳng lên lớp đất lấp thì vẫn đi theo đất, mà đất ao lấp thường còn lún nhiều năm vì lớp bùn đáy ao bị nén dần và đất đổ vào chưa được đầm chặt. Kết quả quen thuộc là khung nhà không nứt nhưng nền thì sụt: hở một khe dưới chân tường, gạch lát bộp, ống thoát sàn vệ sinh ngược dốc, bậc tam cấp tách khỏi nhà.
Chuyện này tránh được gần như trọn vẹn nếu tính từ lúc thiết kế, còn sửa sau khi đã ở thì tốn và phiền hơn nhiều. Phần dưới giải thích vì sao đất ao lấp khác đất thường, dấu hiệu nền sụt nói lên điều gì, những điều nên hỏi về lịch sử lô đất, các hướng xử lý mà kỹ sư hay cân nhắc và những lỗi chủ nhà hay gặp khi xây trên nền này.
Vì sao khung nhà đứng vững mà nền vẫn sụt
Một cái ao bị lấp thường có ba lớp từ dưới lên. Dưới cùng là đất tự nhiên của vùng. Ở giữa là lớp bùn đáy ao, nhiều chất hữu cơ, ngậm nước, mềm như kem, dày từ vài tấc đến hơn một mét tuỳ ao cũ bao nhiêu năm. Trên cùng là đất, cát hoặc xà bần được đổ vào để lấp, phần lớn chỉ san phẳng bằng máy chứ không đầm từng lớp. Lớp bùn giữa là thủ phạm chính: khi có tải đè lên, nước trong bùn bị ép thoát ra rất chậm, nên đất lún dần theo năm chứ không lún xong ngay trong mùa xây.
Móng cọc đưa tải của cột xuống qua lớp bùn tới lớp đất tốt bên dưới, nên khung nhà gần như không đi theo lớp đất phía trên. Nhưng sàn tầng trệt ở nhiều nhà được làm theo kiểu đổ một lớp bê tông lót rồi lát gạch thẳng lên đất đắp. Lớp sàn đó không tựa vào dầm móng, nó tựa vào đất. Đất lún bao nhiêu, nền đi theo bấy nhiêu, trong khi tường xây trên dầm móng vẫn đứng nguyên. Khe hở dưới chân tường chính là khoảng lệch giữa hai thứ đó.
Còn một hiện tượng nữa kỹ sư gọi là ma sát âm. Khi lớp đất quanh thân cọc lún xuống, nó không chỉ thôi đỡ cọc mà còn bám vào thân cọc và kéo cọc xuống theo. Cọc vừa phải gánh nhà vừa phải gánh thêm phần đất đang trĩu xuống. Nếu thiết kế không tính tới, cọc có thể lún nhiều hơn dự kiến, và lúc đó vết nứt mới xuất hiện ở tường, dầm, tức là chuyển từ chuyện nền sang chuyện kết cấu.
Dấu hiệu nền sụt ở nhà trên đất ao và mức đáng lo
Bảng dưới là cách đọc các dấu hiệu thường gặp. Mức lo ghi ở đây là mức thường gặp, vì mỗi nhà phải được xem tận nơi mới kết luận được.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Khe hở giữa nền gạch và chân tường, len được đầu ngón tay | Sàn trệt đặt trên đất đắp, đất lún còn tường đứng trên dầm móng | Thường thấp về kết cấu, phiền về sử dụng | Đo và ghi độ rộng khe theo tháng để biết còn lún hay đã dừng |
| Gạch nền gõ nghe bộp, nứt thành đường dài giữa phòng | Đất dưới lớp bê tông lót bị rỗng hoặc lún không đều | Thường thấp đến vừa | Không vội lát lại; chờ biết tốc độ lún rồi mới quyết |
| Nước sàn vệ sinh đọng, mùi hôi bốc lên từ ống | Ống thoát dưới nền gãy hoặc võng theo đất | Vừa, vì nước rò làm đất lún thêm | Gọi thợ kiểm tra ống, báo kỹ sư nếu nước rò lâu ngày |
| Bậc tam cấp, sân trước tách khỏi nhà, nghiêng ra ngoài | Bậc và sân đặt trên đất, nhà đặt trên cọc | Thường thấp | Theo dõi; khi sửa nên tách khe rõ ràng thay vì gắn cứng vào nhà |
| Nứt chéo ở tường, nứt chân cột, cửa kẹt ngày càng nặng | Móng hoặc cọc lún lệch, có thể do ma sát âm | Cao | Mời kỹ sư kết cấu xem sớm; nếu nứt mở rộng nhanh thì tránh dùng khu vực đó |
Điều quan trọng nhất là tách hai nhóm: nền sụt mà tường, cột không nứt là chuyện của lớp đất đắp; tường, cột bắt đầu nứt là chuyện của móng. Nhóm sau cần kỹ sư, không nên chờ.
Trước khi xây: những điều cần hỏi về lịch sử lô đất
Kỹ sư thiết kế móng cần biết lô đất đã trải qua những gì. Phần lớn thông tin này không nằm trong sổ, mà nằm trong trí nhớ của người bán, hàng xóm và tổ dân phố. Bạn nên hỏi và ghi lại trước khi đặt bút thiết kế:
- Ao lấp từ năm nào. Lấp càng lâu, lớp đất trên càng ổn định hơn, nhưng lớp bùn dày thì vài chục năm vẫn còn lún. Lấp dưới năm năm thì nên coi như nền còn đang sống.
- Ao sâu bao nhiêu, có vét bùn trước khi lấp không. Câu trả lời "đổ thẳng xuống" là thông tin rất đáng giá với kỹ sư.
- Lấp bằng gì. Cát, đất đồi, đất ruộng, xà bần, rác sinh hoạt. Rác và gỗ mục dưới nền sẽ phân huỷ, tạo lỗ rỗng.
- Nhà hai bên làm móng gì và có bị nứt, sụt nền không. Đây là phép thử thật trên chính loại đất của bạn, chỉ cần xin phép vào nhìn.
- Mùa mưa nước có đọng trên lô không, mực nước giếng quanh đó cao cỡ nào. Nước ngầm cao làm đất yếu hơn và gây khó khi đào móng.
- Có hồ sơ khoan địa chất của công trình gần đó không. Không thay được khoan cho chính lô của bạn, nhưng giúp kỹ sư hình dung trước.
Mang tờ ghi chép này tới buổi gặp kỹ sư đầu tiên. Nhiều nhà bị sụt nền không phải vì kỹ sư tính sai, mà vì không ai kể cho kỹ sư biết dưới lô đất từng là cái ao sâu hai mét chưa vét bùn.
Các hướng xử lý mà kỹ sư hay cân nhắc
Làm sàn tầng trệt treo trên dầm móng. Thay vì đổ bê tông lót trên đất, sàn trệt được làm như một sàn bê tông cốt thép bình thường, tựa lên hệ dầm móng đã nằm trên cọc. Đất bên dưới có lún thì cũng chỉ tạo khoảng trống dưới sàn, nền nhà không đi theo. Đây là cách làm triệt để nhất cho đất ao, đổi lại tốn thêm thép, bê tông và cốp pha.
Xử lý lớp đất trước khi làm nền. Vét bỏ lớp bùn nếu còn vét được, thay bằng cát hoặc đất tốt đầm chặt từng lớp mỏng, kiểm tra độ chặt từng lớp. Với ao rộng hoặc khu đất lớn, đôi khi người ta còn gia tải trước cho đất lún bớt rồi mới xây. Cách này chỉ hiệu quả khi làm đúng quy trình và có thời gian chờ.
Tính cọc có kể tới ma sát âm. Cọc phải đi qua hết lớp bùn và lớp đất lấp, cắm đủ sâu vào lớp chịu lực, và sức chịu của cọc được tính trừ đi phần đất lún kéo xuống. Việc này nằm trong tay kỹ sư thiết kế, chủ nhà chỉ cần biết để hỏi cho đúng.
Tách rời những phần đặt trên đất. Bậc tam cấp, sân, bồn hoa, bể nước ngầm nếu không đặt trên cọc thì nên có khe tách với nhà, để khi lún thì chúng lún riêng thay vì kéo nứt tường nhà.
Đi ống thoát nước có tính tới lún. Ống dưới nền nên treo vào sàn hoặc dầm khi sàn là sàn treo, chỗ ống ra khỏi nhà nên có đoạn nối mềm. Đây là chi tiết rẻ mà rất hay bị bỏ quên.
Áp vào một trường hợp giả định: nhà anh Tâm ở phường C
Anh Tâm mua lô đất ngang bốn mét, sâu mười tám mét ở phường C để xây nhà ba tầng. Người bán cho biết khu này trước là ao cá, lấp khoảng sáu năm. Nhà bên trái đã ở được bốn năm, sàn trệt hở chân tường chừng một phân, nhà bên phải xây sau một năm thì chưa thấy gì. Anh hỏi hàng xóm bên trái thì được biết lúc lấp, chủ cũ đổ thẳng đất xuống ao, không vét bùn.
Anh mang những thông tin đó tới kỹ sư. Kỹ sư đề nghị khoan địa chất tại lô, kết quả cho thấy lớp bùn dày gần một mét nằm dưới lớp đất lấp. Phương án được chọn là móng cọc cắm qua lớp bùn, sàn trệt làm sàn bê tông cốt thép tựa trên dầm móng, bậc tam cấp và bể nước ngầm có khe tách riêng. Kỹ sư cũng lưu ý về ma sát âm khi chọn chiều dài cọc.
Phần chi phí tăng thêm so với nền đổ trên đất là phần anh Tâm cân nhắc lâu nhất. Điều làm anh quyết là căn nhà bên trái: sửa nền khi đã ở nghĩa là đục gạch, bóc nền, đổ lại, mà vẫn không chắc lún đã dừng. Tính từ đầu thì chỉ là một dòng trong bản vẽ.
Câu hỏi nên mang tới buổi gặp kỹ sư thiết kế móng
Chủ nhà không cần biết tính cọc, nhưng hỏi đúng câu thì sẽ biết kỹ sư đã nghĩ tới đất ao hay chưa. Những câu dưới đây hỏi được ngay trong buổi đầu và nên được trả lời rõ trong bản vẽ:
- Theo kết quả khoan, lớp bùn đáy ao ở lô này dày bao nhiêu và nằm ở độ sâu nào?
- Mũi cọc dự kiến dừng ở lớp đất nào, cách đáy lớp bùn bao xa?
- Sức chịu của cọc đã trừ phần ma sát âm do đất lấp lún chưa?
- Sàn tầng trệt là sàn treo trên dầm móng hay sàn đổ trên đất? Nếu đổ trên đất thì dự kiến lún bao nhiêu và xử lý ra sao?
- Bậc tam cấp, sân, bể nước ngầm, bể phốt có đặt trên cọc không, hay tách khe riêng?
- Ống thoát nước dưới nền đi thế nào để không gãy khi đất lún?
- Có cần chờ một thời gian sau khi tôn nền rồi mới thi công không?
Nếu câu trả lời cho câu thứ tư là "đổ trên đất, chắc không sao", bạn nên hỏi tiếp vì sao và đề nghị so sánh với phương án sàn treo. Kỹ sư có lý do riêng cho từng lô; điều cần tránh là chọn theo thói quen mà không ai cân nhắc.
Lỗi hay gặp khi xây trên đất ao lấp
Những lỗi dưới đây được gặp lặp đi lặp lại ở các nhà sụt nền, không phải do thiếu tiền mà do thiếu thông tin hoặc vội:
- Tin rằng ép cọc là xong mọi chuyện, để thợ láng nền thẳng lên đất đắp.
- Không kể cho kỹ sư biết lô đất từng là ao, hoặc tự đoán lớp bùn "chắc mỏng thôi".
- Lấp thêm đất tôn nền ngay trước khi xây mà không đầm, khiến tải mới đè lên lớp bùn cũ và đất lún thêm.
- Lấy kết quả khoan của lô cách xa làm căn cứ cho lô mình, trong khi đáy ao có chỗ sâu chỗ nông.
- Gắn cứng sân, bậc tam cấp, bể nước vào nhà, để khi lún thì chúng kéo nứt cả mảng tường trước.
- Đi ống thoát nước chôn dưới nền không có đoạn nối mềm, lún vài phân là ống gãy, nước rò làm đất càng lún.
Nếu nhà đã xây xong và nền đang sụt, việc đầu tiên vẫn là đo, ghi và theo dõi, không phải bóc nền ngay. Biết lún còn tiếp hay đã dừng thì kỹ sư mới chọn được cách sửa hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Đất ao lấp lâu năm rồi thì có cần xử lý gì nữa không?
Lấp lâu giúp lớp đất trên ổn định hơn, nhưng lớp bùn đáy ao dày thì có thể còn lún chậm nhiều năm. Vì vậy vẫn nên khoan địa chất và để kỹ sư quyết định cách làm móng và sàn trệt.
Nhà hai tầng nhỏ trên đất ao có bắt buộc phải ép cọc không?
Không có câu trả lời chung. Tuỳ độ dày lớp bùn, loại đất bên dưới và tải của nhà, kỹ sư có thể chọn cọc hoặc phương án khác. Điều không nên làm là tự quyết theo kinh nghiệm của nhà hàng xóm mà không khoan.
Nền nhà đã hở chân tường một phân thì có nguy hiểm không?
Nếu tường, cột, dầm không nứt thì thường đây là lún của lớp đất dưới sàn, ít ảnh hưởng tới an toàn kết cấu. Bạn nên đo và ghi theo tháng; nếu khe rộng nhanh hoặc tường bắt đầu nứt chéo thì mời kỹ sư kết cấu.
Sàn trệt treo trên dầm móng khác sàn đổ trên đất ở chỗ nào?
Sàn treo là sàn bê tông cốt thép tựa vào dầm móng, dầm móng nằm trên cọc, nên đất lún không kéo sàn theo. Sàn đổ trên đất thì dựa hoàn toàn vào đất, đất lún bao nhiêu sàn lún bấy nhiêu.
Có nên đổ thêm đất tôn nền thật cao để chống ngập rồi mới xây không?
Đất tôn thêm là tải mới đè lên lớp bùn cũ, có thể làm đất lún thêm và tạo ma sát âm lên cọc. Nếu cần tôn nền, hãy bàn với kỹ sư trước để tính chiều cao, vật liệu và cách đầm.
Mua nhà cũ trên đất ao lấp thì nên xem gì trước?
Nhìn khe hở chân tường, gạch nền bộp, bậc tam cấp tách, cửa kẹt và nhất là vết nứt chéo ở tường. Hỏi chủ cũ nền đã sửa mấy lần. Nếu thấy nứt ở tường hoặc cột, nên mời kỹ sư xem trước khi đặt cọc mua.