Bê tông vừa đổ chỉ cứng lên dần theo ngày; trong những ngày đầu nó chưa đủ sức gánh chính trọng lượng của nó, chưa kể vật liệu và người đi lại cho tầng trên. Tháo cốp pha đáy và cây chống trước khi bê tông đủ sức thì sàn, dầm phải chịu lực quá sớm, sinh ra võng và nứt mà về sau rất khó sửa cho hết.
Thời gian chờ bao lâu không có một con số chung, vì tuỳ nhịp sàn, loại cấu kiện, thời tiết và loại xi măng; kỹ sư là người quyết định. Bài này giải thích cái gì được tháo sớm, cái gì phải giữ lâu, vì sao đổ tầng trên làm tầng dưới chịu thêm, các dấu hiệu tháo sớm để lại và những câu chủ nhà nên hỏi trước khi thợ dỡ cây chống.
Bê tông cứng lên theo thời gian như thế nào
Xi măng gặp nước thì phản ứng và đông kết trong vài giờ, nhưng đông kết chưa phải là đủ cứng. Trong những ngày đầu, cường độ bê tông tăng nhanh, sau đó chậm lại và tiếp tục tăng trong nhiều tuần. Thiết kế thường lấy cường độ ở tuổi hai mươi tám ngày làm mốc tính toán, nghĩa là bản vẽ giả định sàn chỉ phải gánh đủ tải khi bê tông đã tới tuổi đó.
Thời tiết làm thay đổi tốc độ này rất nhiều. Trời nóng, ẩm vừa phải thì bê tông lên cường độ nhanh hơn; trời lạnh mùa đông miền Bắc thì chậm hẳn. Bê tông bị khô mặt vì nắng gió mà không được tưới thì không những chậm mà còn dễ nứt mặt. Vì vậy một sàn đổ giữa mùa hè và một sàn đổ giữa tháng rét, cùng bảy ngày, không ở cùng một trạng thái.
Cốp pha và cây chống vì thế không chỉ là khuôn đúc. Trong những ngày đầu, chúng là kết cấu chịu lực thật sự của sàn. Tháo chúng ra là chuyển toàn bộ tải sang một tấm bê tông còn non. Nếu bê tông chưa đủ sức, nó không gãy ngay, mà biến dạng từ từ: võng xuống, cốt thép giãn, các vết nứt nhỏ mở ra ở mặt dưới giữa nhịp và ở mặt trên gần dầm.
Cái gì tháo trước, cái gì giữ lâu
Không phải mọi tấm cốp pha đều chịu lực như nhau. Bảng dưới là nguyên tắc chung mà kỹ sư thường áp dụng. Thời gian cụ thể cho từng nhà do kỹ sư quyết định theo bản vẽ và thời tiết lúc đổ.
| Bộ phận | Vai trò của cốp pha | Nguyên tắc thường gặp |
|---|---|---|
| Cốp pha thành cột, thành bên dầm | Chỉ giữ hình dạng, không đỡ tải | Tháo sớm được khi bê tông đủ cứng để không sứt cạnh |
| Cốp pha đáy sàn nhịp nhỏ | Đỡ trọng lượng sàn | Giữ tới khi bê tông đạt cường độ mà kỹ sư chỉ định; khi tháo thường chống lại vài cây |
| Cốp pha đáy dầm | Đỡ dầm và phần sàn truyền xuống | Giữ lâu hơn sàn; nhịp càng dài càng phải giữ lâu |
| Ban công, ô văng, sê nô đua ra ngoài | Đỡ phần không có điểm tựa phía ngoài | Thường giữ lâu nhất, chỉ tháo khi kỹ sư cho phép |
| Cầu thang | Đỡ bản thang nghiêng | Giữ như sàn, chú ý không cho người khuân vác đi lại sớm |
Nguyên tắc dễ nhớ: thứ gì đứng thẳng tự giữ được mình thì tháo trước, thứ gì nằm ngang treo trên khoảng trống thì giữ lâu, thứ gì đua ra ngoài không có chỗ tựa thì giữ lâu nhất.
Đổ tầng trên làm tầng dưới chịu thêm bao nhiêu
Nhà phố thường đổ sàn liên tục, mỗi tầng cách nhau một hai tuần. Khi đổ sàn tầng ba, cây chống của sàn tầng ba đứng lên sàn tầng hai. Sàn tầng hai lúc này có thể mới hơn một tuần tuổi, nhưng phải gánh cả bê tông ướt, cốp pha, thép, người và máy của tầng ba. Tải đó lớn hơn tải sử dụng bình thường của một phòng ở.
Vì vậy kỹ sư thường yêu cầu giữ cây chống của vài tầng dưới, hoặc chống lại sau khi tháo, để tải của tầng đang đổ được chia xuống nhiều sàn. Nếu thợ tháo hết cây chống tầng hai để mang lên đổ tầng ba, sàn tầng hai một mình gánh hết. Đây là tình huống hay gây võng sàn nhất ở nhà phố, và thường xảy ra khi đội thợ thiếu cây chống hoặc muốn kịp tiến độ.
Một điều nữa ít ai để ý: vật liệu xếp trên sàn mới. Gạch, cát, xi măng chất thành đống ở giữa nhịp sàn mới tháo cốp pha là tải tập trung lớn. Kỹ sư thường dặn xếp sát dầm, rải mỏng, và không chất khi sàn chưa đủ ngày. Chủ nhà có thể nhìn thấy chuyện này mỗi lần ghé công trường.
Dấu hiệu sàn bị tháo cốp pha sớm
Những dấu hiệu dưới đây có thể xuất hiện vài tuần đến vài tháng sau khi tháo. Cột mức lo chỉ nói chuyện thường gặp; nhà bạn nặng hay nhẹ hơn thế phải đo tận nơi.
| Dấu hiệu | Thường do | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Sàn võng thấy rõ bằng mắt, nước lau nhà đọng ở giữa phòng | Bê tông chịu tải sớm, biến dạng từ biến lớn | Vừa đến cao | Mời kỹ sư đo độ võng, không chất thêm đồ nặng |
| Nứt mặt dưới sàn giữa nhịp, chạy song song nhau | Mặt dưới chịu kéo khi bê tông còn yếu | Vừa | Đánh dấu đầu vết nứt, theo dõi, báo kỹ sư |
| Nứt mặt trên sàn dọc theo dầm | Vùng gần gối chịu kéo mặt trên, thép mặt trên có thể bị dẫm lún khi đổ | Vừa | Kiểm tra trước khi lát gạch, ghi ảnh |
| Ban công võng ra ngoài, nứt chân sát tường | Tháo cốp pha công-xôn sớm hoặc thép trên đặt thấp | Cao | Không đứng, không để đồ trên ban công; gọi kỹ sư ngay |
| Tường xây trên sàn bị nứt ngang sát mặt sàn | Sàn võng kéo tường theo | Vừa | Xem sàn trước, đừng chỉ trát lại tường |
Ban công là phần cần nghiêm túc nhất. Nếu ban công mới đổ có dấu hiệu võng hoặc nứt sát chân tường, đừng để ai đứng lên và đừng tự chống tạm bằng mắt; mời người có chuyên môn chống đỡ và kỹ sư đánh giá.
Những ngày chờ tháo: bảo dưỡng quyết định bê tông lên cường độ ra sao
Thời gian chờ tháo cốp pha chỉ có nghĩa khi bê tông được giữ ẩm trong những ngày đó. Bê tông khô mặt quá sớm thì phản ứng của xi măng ở lớp ngoài dừng lại, lớp mặt bở, cường độ lên chậm hơn hẳn so với tính toán. Khi ấy đếm đủ ngày mà tháo vẫn là tháo sớm, vì bê tông chưa đạt mức kỹ sư giả định.
Cách làm quen thuộc ở nhà phố là tưới nước giữ ẩm mặt sàn nhiều lần trong ngày, phủ bao tải ướt hoặc tấm che khi nắng gắt, nhất là ba bốn ngày đầu và với sàn mái phơi nắng trực tiếp. Trời mưa nhẹ không cần tưới; trời mưa to ngay sau khi đổ thì cần che để nước không cuốn trôi lớp mặt. Mặt dưới sàn có cốp pha che nên giữ ẩm tốt hơn mặt trên.
Chủ nhà có thể tự kiểm việc này rất đơn giản: ghé công trường giữa trưa, sờ mặt sàn. Mặt sàn khô trắng, nóng tay, không có dấu vết ướt là chưa được tưới. Hỏi rõ ai chịu trách nhiệm tưới, tưới mấy lần một ngày, trong bao nhiêu ngày, và ghi vào sổ công trường. Đây là việc rẻ nhất trong cả quá trình xây nhưng lại hay bị bỏ nhất, vì không ai nhìn thấy hậu quả ngay.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư và đội thợ trước ngày tháo
Nhà thầu tốt không phiền khi bị hỏi. Những câu dưới đây giúp bạn biết ai đang quyết định việc tháo cốp pha và dựa vào cái gì:
- Ai là người cho phép tháo cốp pha đáy và cây chống: kỹ sư giám sát hay trưởng nhóm thợ?
- Bê tông sàn này đổ ngày nào, dự kiến tháo ngày nào, và vì sao chọn ngày đó?
- Có mẫu bê tông để ép thử cường độ không, hay chỉ tính theo số ngày?
- Khi đổ tầng trên, sẽ giữ cây chống ở mấy tầng dưới?
- Ban công và ô văng tháo khi nào, ai kiểm tra trước khi tháo?
- Trong thời gian chờ, bê tông được tưới giữ ẩm thế nào, bao nhiêu ngày?
Nếu câu trả lời cho câu đầu là "thợ thấy cứng thì tháo", bạn nên đề nghị có xác nhận của kỹ sư giám sát. "Thấy cứng" ở mặt trên chưa nói được bên trong bê tông đã đủ sức hay chưa.
Áp vào trường hợp: nhà chị Hoa đổ sàn giữa tháng rét
Chị Hoa xây nhà bốn tầng ở phường B, đổ sàn tầng hai vào giữa tháng Chạp, trời rét và ẩm. Đội thợ quen làm mùa hè nên định tháo cốp pha đáy sàn sau một tuần để mang cây chống lên đổ tầng ba cho kịp lịch. Chị hỏi kỹ sư giám sát thì được trả lời rằng với thời tiết này cần chờ lâu hơn và phải giữ lại một phần cây chống tầng hai khi đổ tầng ba.
Đội thợ than thiếu cây chống. Kỹ sư đề nghị thuê thêm một đợt cây chống thay vì rút ngắn thời gian chờ, đồng thời ép thử mẫu bê tông lấy hôm đổ để có căn cứ. Kết quả ép cho thấy bê tông lên cường độ chậm hơn mùa hè đúng như dự đoán, nên lịch tháo được lùi thêm vài ngày. Ban công tầng hai giữ cốp pha lâu nhất, chỉ tháo khi kỹ sư ký cho phép.
Chi phí thuê thêm cây chống và vài ngày chậm tiến độ là có thật. Đổi lại, sàn tầng hai không võng, không phải cán bù, không có vết nứt mặt dưới giữa nhịp. Với chị Hoa, điều đáng giá nhất là biết ai quyết định ngày tháo và quyết dựa vào cái gì, thay vì để đội thợ ước chừng theo thói quen.
Lỗi hay gặp quanh chuyện tháo cốp pha
Phần lớn các ca sàn võng ở nhà phố có thể truy về một trong những lỗi sau:
- Thiếu cây chống nên tháo tầng dưới mang lên đổ tầng trên.
- Tính ngày tháo theo lịch quen của đội thợ, không điều chỉnh khi trời rét.
- Tháo ban công cùng lúc với sàn trong nhà.
- Chất gạch, cát giữa nhịp sàn vừa tháo cốp pha.
- Không tưới bảo dưỡng, mặt sàn khô trắng ngay hôm sau, nứt chân chim khắp mặt.
- Thấy sàn võng nhẹ thì cán vữa dày bù cho phẳng, làm sàn nặng thêm.
- Tháo cốp pha đáy dầm cùng lúc với sàn, trong khi dầm nhịp dài cần giữ lâu hơn.
Lỗi cuối cùng rất hay gặp: sàn võng vài phân, đội hoàn thiện cán thêm lớp vữa dày để mặt gạch phẳng. Lớp vữa đó là tải thêm vĩnh viễn trên một sàn vốn đã yếu. Thấy sàn võng thì báo kỹ sư trước, đừng bù.
Câu hỏi thường gặp
Sàn bê tông bao nhiêu ngày thì tháo cốp pha được?
Không có số ngày chung cho mọi nhà. Thời gian phụ thuộc nhịp sàn, thời tiết, loại xi măng và cường độ bê tông yêu cầu. Kỹ sư giám sát quyết định, tốt nhất có kết quả ép mẫu bê tông làm căn cứ.
Sàn mới đổ bị võng một chút có sao không?
Võng nhỏ nằm trong giới hạn thiết kế là bình thường, nhưng võng thấy rõ bằng mắt hoặc nước đọng giữa phòng thì nên mời kỹ sư đo. Độ võng cho phép tuỳ nhịp sàn, kỹ sư sẽ so với mức cho phép để quyết định.
Tháo cốp pha sớm rồi chống lại thì có được không?
Chống lại giúp chia tải nhưng không xoá được biến dạng đã xảy ra nếu sàn đã võng. Chống lại có ý nghĩa nhất khi làm ngay sau khi tháo theo chỉ dẫn của kỹ sư, chứ không phải khi đã thấy võng.
Vì sao ban công phải giữ cốp pha lâu hơn sàn trong nhà?
Ban công đua ra ngoài, chỉ có một phía tựa vào nhà, nên toàn bộ tải dồn về chân ban công. Bê tông non chịu không nổi sẽ võng và nứt sát tường, là kiểu hỏng nguy hiểm hơn sàn trong nhà.
Mùa đông có cần chờ lâu hơn mùa hè không?
Thường là có, vì trời lạnh làm bê tông lên cường độ chậm. Kỹ sư thường cộng thêm thời gian hoặc dựa vào kết quả ép mẫu. Đội thợ tháo theo lịch mùa hè giữa tháng rét là lỗi hay gặp.
Thấy sàn nhà mới xây nứt mặt dưới thì làm gì?
Đánh dấu hai đầu vết nứt, ghi ngày, chụp ảnh, không chất đồ nặng lên phía trên, rồi báo kỹ sư giám sát hoặc kỹ sư kết cấu. Nếu vết nứt mở rộng nhanh hoặc sàn võng tăng, tránh dùng khu vực đó cho tới khi được đánh giá.