Khi nhà có vấn đề, kỹ sư kết cấu chẩn đoán và thiết kế phần chịu lực, đơn vị kiểm định đo đạc và đánh giá chính thức, kiến trúc sư lo công năng và hình khối, nhà thầu và thợ cả thi công theo hồ sơ. Mỗi người trả lời một loại câu hỏi khác nhau. Rắc rối thường bắt đầu khi chủ nhà hỏi một câu về kết cấu với người chỉ giỏi trả lời câu về thi công, hoặc ngược lại.
Bài này phân vai từng người theo cách chủ nhà dễ dùng: ai làm tốt việc gì, không nên giao việc gì, gọi ai trước, và khi nhiều người cùng tham gia thì trách nhiệm phần nào thuộc về ai.
Mỗi người trả lời một loại câu hỏi
Một vết nứt chéo trên tường tầng hai có thể dẫn tới năm câu hỏi: vì sao nứt, có nguy hiểm không, sửa theo phương án nào, sửa xong nhà trông thế nào, và ai làm, làm bao lâu. Hai câu đầu là chẩn đoán, thuộc về kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị kiểm định. Câu thứ ba là thiết kế gia cố, thuộc về kỹ sư kết cấu. Câu thứ tư liên quan tới kiến trúc. Câu cuối là của nhà thầu và thợ.
Người trong nghề thường biết thêm việc của người bên cạnh. Thợ cả lâu năm hiểu khá nhiều về kết cấu, kiến trúc sư hiểu nguyên lý chịu lực, kỹ sư kết cấu biết thi công. Nhưng biết thêm khác với chịu trách nhiệm. Khi có chuyện, người ta xem ai đã ký vào cái gì, chứ không xem ai đã nói gì trong buổi uống trà.
Vì thế, cách làm an toàn là giao đúng câu hỏi cho đúng người, có văn bản cho các quyết định quan trọng, và để người chịu trách nhiệm chuyên môn ký vào phần của mình.
Bảng phân vai khi nhà có vấn đề kết cấu
Bảng dưới gom những người chủ nhà hay gặp. Cột cuối là thời điểm hợp lý để gọi:
| Người | Làm tốt | Không nên giao | Gọi khi |
|---|---|---|---|
| Kỹ sư kết cấu | Chẩn đoán nguyên nhân, đánh giá mức lo, thiết kế gia cố | Thi công thay thợ | Có dấu hiệu ở bộ phận chịu lực, định nâng tầng, đục tường |
| Đơn vị kiểm định | Đo, thử nghiệm, báo cáo đánh giá chính thức | Thiết kế chi tiết và thi công gia cố cùng lúc mà không tách bạch | Cần số liệu và kết luận có giá trị pháp lý |
| Kiến trúc sư | Bố trí công năng, hình khối, lấy sáng, thẩm mỹ | Quyết định kích thước dầm cột, phương án gia cố | Cải tạo, đổi công năng, xây mới |
| Người khảo sát địa chất | Khoan, thí nghiệm đất nền | Kết luận về cả công trình | Nghi nền đất yếu, xây mới, gia cố móng |
| Tư vấn giám sát | Theo dõi thi công đúng hồ sơ, nghiệm thu | Tự đổi phương án thiết kế | Khi thi công gia cố, xây mới |
| Nhà thầu, thợ cả | Thi công, tổ chức công trường, xử lý chi tiết | Chẩn đoán phần chịu lực, tự quyết cách gia cố | Khi đã có phương án được duyệt |
| Chính quyền cấp xã | Tiếp nhận báo cáo nguy hiểm, phối hợp di dời, xử lý vi phạm | Thay kỹ sư đánh giá kỹ thuật | Có nguy cơ sập, ảnh hưởng nhà bên hoặc đường |
Ở nhà ở riêng lẻ, nhiều vai có thể do một người hoặc một đơn vị đảm nhận. Điều đó bình thường, miễn là bạn biết người đó đang làm vai nào ở từng thời điểm.
Kỹ sư kết cấu và đơn vị kiểm định khác nhau ở đâu
Hai vai này hay bị gộp làm một. Kỹ sư kết cấu là một người có chuyên môn tính toán, có thể làm việc độc lập hoặc trong một công ty thiết kế. Họ có thể khảo sát, đưa nhận định, và quan trọng nhất là thiết kế phương án gia cố có bản vẽ, tính toán. Đơn vị kiểm định là tổ chức đủ điều kiện năng lực, có thiết bị và quy trình để đo, thử nghiệm, rồi lập báo cáo đánh giá chính thức.
Với một vết nứt nhỏ cần nghe ý kiến, một kỹ sư kết cấu là đủ. Khi cần số liệu cường độ bê tông, quan trắc lún, hoặc báo cáo để làm việc với cơ quan quản lý, với nhà bên, với người mua, bạn cần đơn vị kiểm định. Khi đã có báo cáo kiểm định và cần gia cố, bạn lại cần kỹ sư kết cấu thiết kế phương án.
Một trình tự hay gặp ở nhà phố: kỹ sư kết cấu xem sơ bộ, đề nghị kiểm định; đơn vị kiểm định làm và giao báo cáo; kỹ sư kết cấu, có thể là người đầu tiên hoặc người khác, dùng báo cáo đó để thiết kế gia cố; nhà thầu thi công; kỹ sư hoặc tư vấn giám sát nghiệm thu.
Thứ tự gọi người hợp lý khi nhà có vấn đề
Thứ tự dưới đây áp cho tình huống không khẩn cấp. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm, bước đầu tiên luôn là đưa người ra khỏi khu vực và báo chính quyền cấp xã khi cần.
- Tự ghi nhận: chụp ảnh, đánh dấu vết nứt, ghi ngày, gom hồ sơ nhà.
- Mời kỹ sư kết cấu xem sơ bộ, nghe nhận định và đề nghị bước tiếp theo.
- Nếu kỹ sư đề nghị, thuê đơn vị kiểm định với đề cương bám câu hỏi cụ thể.
- Nếu cần gia cố, thuê kỹ sư kết cấu lập phương án gia cố có bản vẽ, tính toán, chỉ dẫn thi công.
- Nếu gia cố đi kèm cải tạo công năng, mời kiến trúc sư làm việc cùng kỹ sư từ đầu.
- Chọn nhà thầu thi công theo hồ sơ đã có; hỏi về giấy phép sửa chữa nếu thuộc diện phải xin.
- Có người giám sát và nghiệm thu các bước quan trọng như cốt thép trước khi đổ, liên kết mới với kết cấu cũ.
Đảo thứ tự, ví dụ gọi nhà thầu trước rồi mới tìm kỹ sư, là lý do phổ biến khiến phương án gia cố bị chọn theo cái nhà thầu quen làm thay vì cái ngôi nhà cần.
Khi nhiều người cùng làm: trách nhiệm phần nào của ai
Người chẩn đoán chịu trách nhiệm về nhận định. Nếu kỹ sư hoặc đơn vị kiểm định kết luận sai nguyên nhân vì làm thiếu, trách nhiệm nằm ở họ, trong phạm vi hợp đồng đã ký.
Người thiết kế chịu trách nhiệm về phương án. Phương án gia cố không đủ chịu lực là lỗi thiết kế. Vì vậy bản vẽ gia cố phải có người ký, không chỉ là bản phác tay.
Nhà thầu chịu trách nhiệm làm đúng hồ sơ. Thi công sai thiết kế, thay vật liệu, bỏ bớt chi tiết là lỗi thi công. Nhà thầu tự ý đổi phương án là đã nhận phần trách nhiệm của người thiết kế.
Chủ nhà chịu trách nhiệm về thông tin và quyết định. Giấu lịch sử sửa chữa, tự ý thêm tải sau khi gia cố, bỏ bước nghiệm thu để tiết kiệm là phần thuộc về chủ nhà.
Văn bản là thứ phân định khi có chuyện. Hợp đồng, biên bản, bản vẽ có chữ ký là thứ người ta xem khi tranh chấp. Lời hứa miệng gần như không giúp được ai.
Tình huống giả định: nhà cấp bốn của bác Sáu và mái bê tông
Bác Sáu có căn nhà cấp bốn tường gạch, mái ngói, muốn thay bằng mái bê tông để sau này xây thêm tầng. Thợ cả trong xóm nói tường hai mươi phân, đổ mái thoải mái. Con trai bác đề nghị mời một kỹ sư kết cấu xem trước, dù thợ cho rằng tốn tiền vô ích.
Kỹ sư thấy tường xây gạch cũ, không có giằng tường, không có cột, móng là móng gạch nông. Mái bê tông nặng hơn mái ngói rất nhiều và nếu sau này xây thêm tầng thì tải còn tăng nữa. Kỹ sư kết luận không nên đổ mái trực tiếp lên tường cũ; nếu muốn có tầng hai, cần đánh giá móng và có phương án khung chịu lực mới, hoặc cân nhắc mái nhẹ.
Bác Sáu không vui vì phương án tốn hơn dự tính, nhưng hiểu rõ lý do. Thợ cả vẫn là người thi công, chỉ là theo bản vẽ của kỹ sư. Điểm đáng chú ý: thợ không sai về tay nghề, chỉ là câu hỏi "tường có chịu được không" không phải câu hỏi thợ được giao trả lời.
Câu nên hỏi từng người khi gặp
Mỗi người trả lời tốt nhất những câu thuộc vai của họ. Chuẩn bị sẵn để buổi gặp không trôi sang chuyện khác:
- Với kỹ sư kết cấu: nguyên nhân khả dĩ là gì, mức lo tới đâu, có cần kiểm định thêm không, phương án gia cố nào hợp với nhà này và vì sao?
- Với đơn vị kiểm định: phép thử nào trả lời câu hỏi của nhà mình, phần nào không kiểm được, báo cáo dùng được vào việc gì?
- Với kiến trúc sư: phương án gia cố ảnh hưởng tới công năng, chiều cao trần, lối đi, ánh sáng ra sao, có cách bố trí nào gọn hơn không?
- Với nhà thầu: đã làm phương án gia cố kiểu này chưa, trình tự thi công thế nào, gia đình có ở lại được trong lúc làm không?
- Với thợ cả: những chi tiết nào trong bản vẽ khó làm ở hiện trường, cần hỏi lại kỹ sư chỗ nào trước khi làm?
Nếu một người trả lời tự tin câu hỏi không thuộc vai của họ, không có nghĩa họ sai, nhưng bạn nên kiểm lại với người đúng vai trước khi quyết định.
Lỗi hay gặp khi giao nhầm người
Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên ở nhà ở riêng lẻ:
- Hỏi thợ cả xem tường nào đục được, cột nào bỏ được.
- Để kiến trúc sư tự quyết kích thước dầm khi mở rộng ô cửa, không có kỹ sư kết cấu tính.
- Nhờ đơn vị kiểm định vừa kiểm vừa làm gia cố, không ai độc lập xem lại.
- Gia cố theo kiến nghị một dòng trong báo cáo kiểm định, không có bản vẽ thiết kế.
- Không có ai nghiệm thu phần cốt thép gia cố trước khi đổ bê tông bọc.
- Gọi chính quyền chỉ khi đã có tranh chấp, trong khi lẽ ra nên báo sớm lúc thấy nguy cơ ảnh hưởng nhà bên.
Mỗi lỗi này đều tiết kiệm được một chút lúc đầu và thường tốn hơn nhiều về sau. Chi phí một kỹ sư đúng vai là khoản nhỏ nhất trong cả quá trình sửa nhà.
Câu hỏi thường gặp
Kiến trúc sư có thiết kế gia cố nhà được không?
Kiến trúc sư hiểu nguyên lý chịu lực nhưng việc tính toán và thiết kế gia cố kết cấu thuộc chuyên môn kỹ sư kết cấu. Trong các văn phòng thiết kế, hai người thường làm cùng nhau: kiến trúc sư lo công năng, kỹ sư kết cấu lo phần chịu lực và ký bản vẽ kết cấu.
Thợ cả nhiều năm kinh nghiệm có thay được kỹ sư kết cấu không?
Thợ giỏi rất có giá trị khi thi công và thường phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Nhưng việc chẩn đoán nguyên nhân, tính khả năng chịu lực, thiết kế gia cố cần kỹ sư kết cấu, người có chuyên môn và chịu trách nhiệm về kết luận bằng chữ ký.
Thuê một kỹ sư kết cấu riêng có cần thiết khi đã thuê nhà thầu trọn gói?
Có ích khi việc sửa đụng tới phần chịu lực. Kỹ sư riêng làm việc cho chủ nhà, xem phương án nhà thầu đưa ra có hợp lý không, nghiệm thu các bước quan trọng. Nhiều nhà thầu tốt cũng muốn có kỹ sư như vậy để quyết định rõ ràng.
Khi nào cần báo chính quyền cấp xã về tình trạng nhà?
Khi nhà có nguy cơ sập, khi tình trạng nhà có thể ảnh hưởng tới nhà liền kề hoặc người đi đường, hoặc khi nhà bị ảnh hưởng bởi công trình bên cạnh và hai bên không tự thống nhất được. Chính quyền phối hợp di dời, yêu cầu các bên liên quan và theo dõi xử lý.
Kỹ sư kết cấu nào có thể ký bản vẽ gia cố?
Người có chuyên môn thiết kế kết cấu và chứng chỉ hành nghề phù hợp theo quy định hiện hành. Bạn nên hỏi chứng chỉ, xem họ đã làm phương án gia cố nhà ở tương tự chưa, và yêu cầu bản vẽ có chữ ký, kèm thuyết minh tính toán.