Nhà gỗ truyền thống không có móng bê tông và không có cột chôn xuống đất: cột gỗ kê trên chân tảng đá, nối với nhau bằng xà, kẻ, kèo qua hệ mộng ăn khớp, và chính độ chặt của mộng giữ cho cả khung đứng thẳng. Nhà nghiêng hay xệ mái thường có ba gốc: chân cột mục hoặc bị mối ăn làm cột ngắn lại, mộng lỏng khiến khung xô về một phía, và mái nặng hơn trước làm kèo võng.
Phần lớn nhà gỗ nghiêng một chút vẫn đứng được nhiều năm, vì khung gỗ mềm dẻo hơn khung bê tông. Nhưng độ nghiêng tăng sau mỗi mùa mưa bão, tiếng kêu ở mộng, ngói xô từng mảng là những dấu hiệu nên mời người hiểu nhà gỗ đến xem sớm. Bài này giúp bạn đọc khung nhà theo đúng cách người thợ cả nhìn nó.
Khung nhà gỗ đứng vững bằng cách nào
Một ngôi nhà ba gian hay năm gian truyền thống gồm nhiều vì kèo đặt song song. Mỗi vì có các cột cái ở giữa, cột quân ở ngoài, nối với nhau bằng xà ngang và kẻ, phía trên là kèo đỡ hoành, rui, mè và ngói. Các vì kèo lại được nối với nhau theo chiều dọc nhà bằng xà dọc. Toàn bộ liên kết đều là mộng gỗ, có chốt nêm, hầu như không dùng đinh.
Cột không chôn xuống đất mà đặt trên chân tảng, thường là khối đá tròn hay vuông nhô lên khỏi nền. Cách làm này giữ cho chân cột khô, tránh mục, và cho phép khung nhà "thở" khi gỗ co giãn theo mùa. Sức đứng của nhà không đến từ việc cột cắm sâu, mà đến từ trọng lượng mái đè xuống và độ chặt của mộng. Mái ngói nặng chính là thứ ép khung vào chân tảng.
Vì vậy khung nhà gỗ chịu lực theo kiểu rất khác nhà gạch hay nhà bê tông. Nó chịu được biến dạng nhỏ mà không gãy, có thể nghiêng vài phân mà vẫn đứng. Nhưng khi mộng đã lỏng hẳn, khung mất khả năng tự giữ thẳng, mỗi cơn gió lớn đẩy nó nghiêng thêm một chút và không trở lại. Đó là điểm phân biệt giữa nghiêng ổn định và nghiêng tiếp diễn.
Năm nguồn gây nghiêng và xệ hay gặp
Chân cột mục, mối ăn. Nền nhà tôn cao nhiều lần làm chân tảng bị chôn, chân cột tiếp xúc với đất ẩm. Mối theo đất leo lên, ăn ruột cột từ dưới. Cột ngắn đi không đều, khung nghiêng về phía cột yếu nhất.
Mộng lỏng, chốt nêm rơi. Gỗ co lại theo năm tháng, chốt nêm khô và tụt ra. Khung bắt đầu xô theo chiều ngang nhà, nhìn từ đầu hồi thấy các cột không còn song song.
Mái nặng hơn hoặc nhẹ đi bất thường. Thay ngói mới dày hơn, lát thêm lớp vữa trên mè, hay ngược lại thay ngói bằng tôn nhẹ làm khung mất lực ép. Cả hai đều làm khung làm việc khác với lúc dựng.
Tường bao xây sau ép vào khung. Nhiều nhà gỗ được xây thêm tường gạch bao quanh. Khi tường gạch lún hay nghiêng, nó đẩy hoặc kéo cột gỗ theo, đồng thời giữ ẩm sát chân cột.
Bão lốc và gió giật. Mái ngói bị lật một phần làm khung mất cân bằng tải, cộng lực gió đẩy ngang. Sau mỗi trận bão lớn, độ nghiêng có thể tăng rõ rệt.
Dấu hiệu, mức lo và việc nên làm
Mức lo là mức thường gặp, giúp bạn sắp xếp thứ tự. Nhà gỗ có tuổi đời và lịch sử sửa chữa rất khác nhau, người có kinh nghiệm phải xem tận nơi mới đánh giá được.
| Dấu hiệu | Thường là do | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nhà nghiêng nhẹ, nhiều năm không đổi | Biến dạng cũ, mộng đã ổn định | Thấp | Đánh mốc, đo lại sau mùa mưa bão |
| Độ nghiêng tăng sau mỗi mùa bão | Mộng lỏng, khung mất khả năng tự giữ | Cao | Mời thợ cả và kỹ sư xem, cân nhắc chống tạm |
| Chân cột rỗng, gõ nghe bộp, có đường đất của mối | Mục và mối ăn từ chân | Trung bình đến cao | Mời người xử lý mối và người hiểu nhà gỗ xem chân cột |
| Ngói xô, đường nóc mái võng giữa gian | Kèo võng, hoành gãy, mái nặng | Trung bình đến cao | Không đứng dưới chỗ võng, không leo mái |
| Khe hở ở mộng rộng ra, chốt rơi | Gỗ co, liên kết lỏng | Trung bình | Ghi vị trí, không tự đóng đinh hay nêm thêm |
| Tiếng kêu răng rắc từ khung khi có gió | Mộng làm việc quá giới hạn, có thể nứt gỗ | Cao | Ra khỏi nhà khi gió lớn, mời người xem ngay sau đó |
Người viết hay gặp chủ nhà chỉ nhìn vào độ nghiêng mà quên nhìn chân cột. Một ngôi nhà nghiêng vài phân với chân cột chắc thường đáng yên tâm hơn ngôi nhà thẳng tắp mà hai cột cái đã bị mối ăn rỗng bên trong.
Tự theo dõi độ nghiêng nhà gỗ qua các mùa
Bạn không cần dụng cụ đo đắt tiền. Một quả dọi tự làm bằng sợi dây và vật nặng, một cây thước thẳng và một cây bút là đủ để có số liệu cho người có chuyên môn:
- Chọn hai hoặc ba cột dễ tiếp cận, thường là cột cái gian giữa và cột quân ở hai đầu hồi.
- Treo dây dọi từ một điểm cố định ở trên cột, chẳng hạn ngay dưới chỗ xà ăn mộng, để quả dọi thả tự do gần chân cột.
- Đo khoảng cách ngang từ dây dọi đến mặt cột ở chân, ghi số, ghi ngày, ghi hướng nghiêng.
- Đánh dấu điểm treo và điểm đo bằng bút hoặc dán băng dính để lần sau đo đúng chỗ.
- Đo lại sau mỗi mùa mưa bão, hoặc ngay sau một trận gió lớn.
- Nếu khoảng cách tăng thêm giữa hai lần đo, chụp ảnh và mời người có chuyên môn xem.
Số đo tự làm không chính xác bằng thiết bị của kỹ sư, nhưng nó trả lời câu hỏi quan trọng nhất: nghiêng có đang tăng không. Người có chuyên môn rất cần câu trả lời này, vì xử lý một khung đã ổn định và một khung đang xô là hai việc khác nhau.
Tình huống giả định: nhà ba gian của bác Thành
Bác Thành ở xã E có ngôi nhà gỗ ba gian dựng từ đời ông nội, đã thay ngói hai lần. Mười năm trước, gia đình tôn nền cao thêm hai mươi phân vì sân ngoài bị ngập, chân tảng gần như chìm trong nền gạch mới. Năm ngoái thay ngói một lần nữa, chọn loại ngói dày cho bền. Sau mùa bão vừa rồi, bác thấy hai cột quân phía tây nghiêng rõ, khe ở chỗ xà ăn vào cột cái gian giữa hở thêm, đường nóc mái gian tây võng xuống.
Đọc theo các nguồn ở trên, bác Thành có cả ba gốc: chân cột bị chôn, mái nặng hơn, và mộng lỏng vì tuổi. Thứ tự quan tâm hợp lý là chân cột trước, vì nếu chân hai cột quân phía tây đã mục, mọi việc khác đều phải đợi. Việc bác nên làm là ngừng dùng gian tây khi trời gió, chụp ảnh từng cột, đo dây dọi, rồi mời một người thợ mộc nhà gỗ có kinh nghiệm cùng một kỹ sư xem tận nơi.
Những việc bác không nên làm: tự kích nâng cột, đóng đinh thép vào mộng cho chặt, đổ bê tông bao quanh chân cột. Ba việc này đều có thể làm khung cứng sai chỗ, giữ ẩm vào gỗ, hoặc làm hỏng mộng vốn còn sửa được.
Nhà nửa gỗ nửa gạch: khi hai kiểu kết cấu ở chung
Rất ít nhà gỗ ở nông thôn hôm nay còn nguyên dạng. Phổ biến hơn là nhà gỗ ba gian được xây tường gạch bao ba mặt, hiên trước đổ mái bê tông, phía sau nối thêm gian bếp xây gạch, có khi cột hiên gỗ được thay bằng cột bê tông. Mỗi lần sửa như vậy là một lần hai kiểu kết cấu bị ghép vào nhau mà không ai tính chúng sẽ làm việc chung ra sao.
Khung gỗ mềm, co giãn theo độ ẩm, chịu được xô lệch nhỏ. Tường gạch và bê tông cứng, không chịu được xô lệch, hễ biến dạng là nứt. Khi chúng nối cứng với nhau, khung gỗ co giãn làm tường gạch nứt ở chỗ tiếp giáp; tường gạch lún lại kéo theo cột gỗ. Mái hiên bê tông gác một đầu lên xà gỗ là một trường hợp đáng hỏi: bê tông nặng, gỗ thì võng dần theo năm tháng.
Dấu hiệu nên để ý là vết nứt dọc ở chỗ tường gạch áp vào cột gỗ, khe hở giữa đầu tường và xà, mái hiên bê tông có vết nứt ngang ở chỗ gác lên gỗ, và cột gỗ bị tường gạch ép làm cong. Những chỗ này thường không nguy hiểm tức thời, nhưng cho thấy nhà đang làm việc khác với lúc dựng, và là điều cần nói rõ với người đến xem.
Khi nào phải ra khỏi nhà gỗ ngay
Gió lớn và nghe khung kêu răng rắc. Đưa người, nhất là người già và trẻ nhỏ, sang chỗ chắc chắn hơn cho đến khi gió ngớt. Không ở dưới gian có mái võng.
Một cột bất ngờ tụt, nghiêng hẳn hoặc trượt khỏi chân tảng. Khung đã mất một điểm tựa. Không vào gian đó, không tự kê kích, gọi người có chuyên môn chống đỡ tạm.
Ngói rơi từng mảng, hoành gãy. Phần mái đó có thể sập tiếp. Rào khu vực bên dưới, kể cả hiên và sân ngay sát.
Nhà nghiêng thêm thấy rõ sau một đêm bão. Báo Uỷ ban nhân dân cấp xã nếu thấy có nguy cơ đổ, để được hỗ trợ chằng chống và di dời người khi cần.
Nước ngập lâu ngày quanh chân cột. Sau khi nước rút, nền quanh chân tảng có thể bị xói, chân tảng lún lệch. Đừng vội dọn vào ở lại gian có cột nghiêng; nhìn từng chân tảng trước, chỗ nào sụt hay nghiêng thì để người có kinh nghiệm xem.
Câu nên hỏi người có chuyên môn và lỗi hay gặp
Với nhà gỗ, người xem thường là thợ cả có kinh nghiệm làm nhà gỗ, đi cùng kỹ sư khi nhà có dấu hiệu nghiêng nặng. Những câu hỏi nên đặt:
- Chân cột nào còn tốt, chân cột nào đã mục, và mục sâu đến đâu?
- Khung đang nghiêng ổn định hay còn xô tiếp? Có cần chống tạm trước mùa bão không?
- Mái hiện tại có quá nặng so với khung không? Nên giữ ngói cũ, thay loại nhẹ hơn hay xử lý cách khác?
- Có thể hạ nền quanh chân tảng để chân cột khô lại không, hay phải làm cách khác?
- Tường gạch bao quanh đang giúp hay đang làm hại khung gỗ?
Lỗi hay gặp: đổ bê tông bịt kín chân cột để chống mối, làm gỗ ẩm và mục nhanh hơn; dùng đinh, đai sắt bắt chặt mộng khiến gỗ nứt khi co giãn; thay cùng lúc toàn bộ mái mà không xem khung; và tôn nền thêm lần nữa vì ngập, chôn sâu thêm chân cột. Nhà gỗ cần được xem như một hệ thống, sửa một chỗ mà không nhìn cả khung thường đẩy vấn đề sang chỗ khác.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ nghiêng bao nhiêu thì nguy hiểm?
Không có một con số chung cho mọi nhà gỗ. Người có chuyên môn xem độ nghiêng cùng với tình trạng chân cột, mộng và mái. Điều quan trọng hơn con số là độ nghiêng có tăng lên theo thời gian không. Nghiêng tăng sau mỗi mùa bão thường được coi là đáng lo và cần xử lý.
Có nên đổ bê tông chân cột nhà gỗ để chống mối không?
Thường không nên. Bê tông bao kín giữ ẩm sát chân cột, gỗ mục nhanh hơn, và mối vẫn có thể đi vào qua khe. Cách truyền thống là giữ chân cột cao, khô, kê trên tảng đá. Việc phòng mối nên hỏi người có chuyên môn để chọn cách không hại cho gỗ.
Thay ngói nhà gỗ có ảnh hưởng tới khung không?
Có. Ngói nặng hơn làm kèo và hoành chịu tải lớn hơn, dễ võng. Ngói nhẹ hơn, nhất là thay bằng tôn, làm khung mất lực ép xuống chân tảng, dễ xô khi gió lớn. Trước khi thay mái nên để người có kinh nghiệm xem khung có hợp với loại mái mới không.
Tiếng kêu ở khung nhà gỗ khi có gió có bình thường không?
Tiếng kẽo kẹt nhẹ khi trời chuyển mùa thường là gỗ co giãn. Tiếng răng rắc lớn, nhất là khi gió mạnh, có thể là mộng hoặc thân gỗ đang nứt. Trường hợp đó nên đưa người ra khỏi nhà khi gió lớn và mời người có chuyên môn xem ngay sau.
Nhà gỗ cũ có nên nâng cả nhà lên cao để tránh ngập không?
Nâng một khung nhà gỗ là việc kỹ thuật phức tạp, cần thợ có kinh nghiệm và kỹ sư tính toán, có che chống trong suốt quá trình. Không tự kích nâng. Trước khi quyết định, nên hỏi các phương án khác như cải tạo thoát nước quanh nhà để so sánh.