Nhà khung thép tiền chế chịu lực bằng các cột, kèo thép bắt bu lông vào móng bê tông, xà gồ đỡ mái tôn, và hệ giằng chéo giữ cho khung không đổ ngang; điểm yếu thường gặp nằm ở chân cột rỉ, bu lông neo lỏng hoặc thiếu, liên kết hàn nứt, xà gồ võng và giằng bị tháo bỏ. Khác với bê tông, thép báo hiệu bằng màu rỉ và biến dạng nhìn thấy được, nên chủ nhà chịu khó quan sát có thể nhận ra vấn đề khá sớm.
Bài này dành cho chủ nhà xưởng nhỏ, nhà kho, nhà ở khung thép một hai tầng, và phần nâng tầng bằng khung thép nhẹ trên nhà cũ. Nội dung đi từ cách khung làm việc, các chỗ hay yếu, bảng dấu hiệu, lịch nhìn theo mùa đến những câu hỏi nên đặt cho kỹ sư. Sửa kết cấu thép, hàn, thay bu lông là việc của người có chuyên môn.
Khung thép làm việc khác bê tông ra sao
Một nhà khung thép điển hình có các khung ngang gồm hai cột và một kèo, đặt cách nhau vài mét dọc theo nhà. Chân cột là bản mã thép bắt vào móng bê tông bằng bu lông neo chôn sẵn. Trên kèo là xà gồ chạy dọc nhà, trên xà gồ là mái tôn. Giữa các khung có giằng chéo bằng thép tròn hoặc thép hình, cả ở mái lẫn ở tường, để giữ cho khung không ngả theo chiều dọc.
Thép nhẹ hơn bê tông nhiều, nên nhà thép có tải trọng bản thân nhỏ, móng gọn, dựng nhanh. Nhưng chính vì nhẹ, gió trở thành tải trọng quan trọng nhất: một cơn gió giật có thể tạo lực hút lên mái lớn hơn trọng lượng của chính mái đó. Hệ giằng và liên kết bu lông ở chân cột, ở đỉnh kèo, ở chỗ xà gồ bắt vào kèo là thứ giữ cho cả khung không bị nhấc lên hoặc xô ngang.
Thép không nứt như bê tông, nó rỉ và nó biến dạng. Rỉ làm mỏng dần tiết diện, nhất là ở những chỗ đọng nước. Biến dạng thì thấy được: cột cong, kèo võng, xà gồ oằn. Một điều nữa cần biết: thép mất nhiều sức chịu lực khi bị nung nóng, nên sau một vụ cháy, dù khung trông vẫn đứng, cũng phải có kỹ sư đánh giá trước khi dùng lại.
Những chỗ hay yếu nhất
Chân cột bị chôn hoặc đọng nước. Nền nhà đổ cao lấp kín bản mã chân cột, hoặc nước mưa chảy dọc cột xuống đọng quanh chân. Thép ở đây rỉ từ trong ra, bên ngoài lớp vữa nền nhìn vẫn bình thường cho đến khi gõ vào thấy bở.
Bu lông neo thiếu, lỏng hoặc không có đai ốc. Lúc dựng có thể bắt thiếu cho nhanh, hoặc về sau đai ốc rỉ, lỏng. Chân cột mất liên kết với móng, khung dễ xô hoặc bị nhấc khi gió mạnh.
Mối hàn nứt. Mối hàn làm vội, ngấu không đều, cộng rung động của máy móc trong xưởng, sau nhiều năm có thể nứt chân mối hàn, thường ở chỗ kèo gặp cột.
Giằng bị tháo. Giằng chéo ở tường hay vướng lối đi, cửa, kệ hàng nên hay bị cắt bỏ khi cải tạo. Khung mất khả năng chống lực ngang theo chiều dọc nhà.
Xà gồ võng, mái tôn bị lật mép. Xà gồ mỏng, khoảng cách thưa, cộng thêm thiết bị treo hoặc dàn năng lượng mặt trời đặt lên. Mép mái và góc mái là chỗ gió hút mạnh nhất, vít bắt tôn ở đó hay bị bật trước.
Bảng dấu hiệu theo mức lo
Mức lo là mức thường gặp, chỉ để sắp xếp thứ tự xem xét. Kỹ sư kết cấu thép mới đánh giá được mức độ thật.
| Dấu hiệu | Thường là do | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Rỉ bề mặt, lớp sơn bong rải rác | Sơn chống rỉ hết tuổi, ẩm | Thấp | Ghi lại, lên kế hoạch làm sạch và sơn lại do thợ làm |
| Chân cột rỉ phồng, bong vảy, bản mã mỏng đi | Đọng nước, bị chôn trong nền | Cao | Mời kỹ sư xem, không tự đục nền quanh chân cột |
| Đai ốc bu lông neo mất, lỏng, rỉ đứt | Bắt thiếu lúc dựng, rỉ theo thời gian | Cao | Hạn chế sử dụng khi có gió lớn, mời kỹ sư |
| Vết nứt ở mối hàn kèo và cột | Hàn kém, mỏi do rung | Cao | Mời kỹ sư xem, giảm tải và rung trong xưởng |
| Xà gồ võng thấy bằng mắt, tôn đọng nước | Xà gồ yếu, tải treo thêm | Trung bình | Không treo thêm gì, không đi trên mái |
| Cột cong, khung nghiêng theo một hướng | Mất giằng, va chạm, lún móng | Cao | Ra khỏi khu vực, mời kỹ sư ngay |
Với nhà thép, nhìn từ xa đôi khi hiệu quả hơn nhìn gần. Đứng ở đầu nhà, nhìn dọc theo dãy cột: các cột có thẳng hàng không, các kèo có cùng độ cao không, mái có lượn sóng không. Một khung lệch khỏi hàng thường dễ thấy theo cách này.
Lịch nhìn nhà thép theo mùa
Nhà thép cần được nhìn định kỳ, vì rỉ và lỏng liên kết tiến triển chậm nhưng đều. Gợi ý lịch dưới đây dành cho chủ nhà, không thay cho kiểm tra định kỳ của đơn vị chuyên môn:
- Trước mùa mưa bão: nhìn vít bắt tôn ở mép và góc mái, máng xối có thông không, giằng mái còn đủ và căng không, đai ốc chân cột có đủ không.
- Sau mỗi trận gió lớn: mái có tôn nào bị nhấc, xà gồ có bị cong, cột có nghiêng khác trước, có tiếng kêu kim loại lạ khi gió thổi không.
- Cuối mùa mưa: chân cột có đọng nước, vữa nền quanh chân có bong, rỉ có lan rộng hơn lần trước.
- Mỗi năm một lần: chụp ảnh từng chân cột, từng liên kết đỉnh kèo nếu nhìn được từ dưới, so với ảnh năm trước.
- Khi thay đổi công năng: treo thêm cầu trục, pa lăng, dàn năng lượng mặt trời, máy móc rung mạnh: hỏi kỹ sư trước, không phải sau.
Ví dụ xưởng mộc của anh Phúc ở xã G dựng năm 2012. Sau một mùa bão, anh thấy giằng chéo tường đầu nhà bị trùng xuống, hai vít mép mái bung. Nhìn kỹ chân cột góc thấy bản mã bị nền xi măng phủ kín, mép lộ ra rỉ phồng. Anh ghi ba điểm, chụp ảnh, ngừng đặt gỗ sát cột góc và mời kỹ sư trước mùa bão năm sau.
Phần nâng tầng bằng khung thép nhẹ trên nhà cũ
Nhiều nhà phố, nhà cấp 4 nâng thêm một tầng hoặc làm phòng trên sân thượng bằng khung thép nhẹ. Phần này có những câu hỏi riêng:
- Chân cột thép bắt vào đâu: vào cột bê tông cũ, vào dầm, hay đặt thẳng lên sàn mái? Đặt giữa ô sàn là trường hợp đáng hỏi nhất.
- Liên kết giữa thép mới và bê tông cũ làm bằng gì, có được kỹ sư tính không?
- Sàn tầng mới là gì: sàn bê tông nhẹ, sàn tấm, hay đổ bê tông trên tôn sàn? Tải của nó tính vào nhà cũ bao nhiêu?
- Chỗ chân cột thép gặp sàn mái cũ có đọng nước không? Đây là chỗ rỉ nhanh và thấm xuống tầng dưới.
- Tường bao tầng mới xây gạch nặng hay dùng tấm nhẹ?
Lỗi hay gặp nhất là coi khung thép "nhẹ" nên không cần hỏi nhà cũ có chịu được không. Khung thì nhẹ thật, nhưng sàn, tường, đồ đạc và người ở trên đó thì không nhẹ. Lỗi thứ hai là để chân cột thép chìm trong lớp vữa chống thấm, vài năm sau rỉ mà không ai thấy.
Gió và mái: vì sao nhà thép hay tốc mái trước khi khung hỏng
Trong các sự cố của nhà khung thép sau bão, tốc mái gặp nhiều hơn hẳn đổ khung. Lý do nằm ở cách gió tác động: khi gió thổi qua mái dốc thấp, phía trên mái hình thành vùng áp suất thấp, kéo tôn lên; nếu cửa lớn của xưởng mở hoặc bị gió phá, không khí tràn vào trong đẩy tôn từ dưới lên. Hai lực cùng chiều cộng lại, và chỗ chịu nặng nhất là mép mái, góc mái, đỉnh mái.
Tôn chỉ được giữ bằng vít bắt vào xà gồ. Vít rỉ, vít bắt thưa, vít không có đệm làm tôn bị xé quanh lỗ vít, xà gồ bị bắt bằng bu lông lỏng vào kèo: mỗi điểm yếu ở đây là một điểm khởi đầu. Khi một tấm tôn mép mái bung ra, gió lùa vào làm tấm kế bên bung theo, và chỉ vài phút là cả một mảng mái bay.
Vì vậy khi nhìn nhà thép trước mùa bão, chủ nhà nên ưu tiên ba chỗ: vít ở mép và góc mái, liên kết xà gồ với kèo ở hai gian đầu hồi, và cửa lớn có đóng chặt được khi bão đến không. Việc gia cường cụ thể như thêm vít, thêm đai giữ, thay xà gồ là việc của thợ dưới sự chỉ dẫn của kỹ sư; phần của chủ nhà là nhìn và báo sớm.
Câu nên hỏi kỹ sư kết cấu thép
Mang theo ảnh từng chân cột, ảnh liên kết đỉnh kèo, ảnh giằng và năm dựng nhà. Những câu hỏi nên đặt:
- Chân cột nào đã mất tiết diện đáng kể, có cần gia cường hay thay đoạn chân cột không?
- Bu lông neo hiện tại đủ số và đủ chặt chưa? Móng còn giữ được bu lông không?
- Hệ giằng đang thiếu ở đâu so với một khung đúng nghĩa?
- Mái hiện tại chịu được thêm tải gì, và vít bắt tôn có cần làm lại không?
- Lớp sơn chống rỉ nên làm lại theo chu kỳ nào với điều kiện xưởng của mình?
- Nếu định treo pa lăng, mở rộng nhà, lắp thiết bị lên mái, cần những gì trước?
Cách ghi tiện cho kỹ sư: đánh số khung theo thứ tự từ đầu nhà vào trong, mỗi khung ghi tình trạng hai chân cột và đỉnh kèo. Một tờ giấy như vậy giúp buổi khảo sát ngắn hơn và tập trung hơn.
Nếu nhà không còn bản vẽ, đừng lo. Kỹ sư có thể đo lại tiết diện cột, kèo, xà gồ bằng thước và thiết bị đo chiều dày thép, rồi tính lại. Điều bạn nên chuẩn bị là thông tin về cách nhà đã được dùng: chứa gì, máy nào rung, đã treo thêm gì, sửa gì.
Câu hỏi thường gặp
Chân cột nhà thép bị rỉ có nguy hiểm không?
Rỉ bề mặt nhẹ thường chưa nguy hiểm nhưng cần xử lý sớm. Rỉ phồng, bong vảy, bản mã hoặc bu lông neo bị ăn mỏng thì nguy hiểm hơn nhiều vì chân cột là chỗ giữ cả khung với móng. Trường hợp này nên mời kỹ sư xem, không tự đục nền hay cắt bỏ phần rỉ.
Có được tháo giằng chéo trong nhà thép để làm cửa không?
Không nên tự tháo. Giằng chéo giữ cho khung không đổ theo chiều dọc nhà, nhất là khi gió mạnh. Nếu cần mở lối đi, kỹ sư có thể tính phương án thay thế như khung cứng hoặc dời vị trí giằng. Tháo mà không thay thế là làm mất một phần khả năng chịu lực.
Nhà khung thép có cần kiểm tra sau bão không?
Nên kiểm tra sau mỗi trận gió lớn. Chủ nhà có thể nhìn mái, vít tôn, giằng, cột từ dưới đất. Nếu thấy cột nghiêng, kèo võng, giằng đứt, hoặc mái bị lật một phần, nên ra khỏi khu vực đó và mời kỹ sư đánh giá trước khi sử dụng lại.
Sau khi cháy, nhà khung thép có dùng lại được không?
Thép mất nhiều sức chịu lực khi bị nung nóng và có thể biến dạng. Dù khung trông vẫn đứng, không nên sử dụng lại trước khi kỹ sư đánh giá. Có những cấu kiện cần thay, có những cấu kiện còn dùng được; việc phân biệt cần người có chuyên môn.
Treo dàn năng lượng mặt trời lên mái nhà thép có sao không?
Dàn tấm pin, khung giá và cả lực gió tác động lên chúng làm tăng tải cho xà gồ và kèo. Nhiều mái nhà thép được tính vừa đủ cho tôn. Trước khi lắp, nên hỏi kỹ sư xem xà gồ và liên kết có đủ sức không, có cần gia cường không.
Mối hàn bị nứt có tự hàn lại được không?
Không nên tự hàn. Hàn lên kết cấu đang chịu lực cần đúng quy trình, đúng que hàn, kiểm tra sau hàn, và có khi phải chống đỡ trước. Hàn sai có thể làm thép giòn hơn quanh mối hàn. Đây là việc của thợ hàn kết cấu có tay nghề dưới sự chỉ dẫn của kỹ sư.