Vết nứt chạy xiên khoảng 45 độ trên tường thường là dấu hiệu bức tường đang bị kéo lệch: một phần nhà lún nhiều hơn phần còn lại, hoặc có một tải nặng đè xuống không đều. Không phải vết nứt chéo nào cũng nguy hiểm, nhưng đây là kiểu nứt kỹ sư kết cấu luôn muốn xem tận nơi, vì nó hay liên quan đến móng chứ không chỉ lớp vữa trát.
Bạn nên gọi kỹ sư sớm khi vết nứt chéo rộng dần qua vài tuần, hai mép lệch nhau theo chiều mặt tường, cửa gần đó bắt đầu kẹt, hoặc nền nhà có chỗ võng. Nếu nghe tiếng răng rắc, thấy vữa rơi liên tục hay nứt lan sang dầm, cột, hãy cho người nhà ra khỏi khu vực đó trước rồi mới tính chuyện tìm người xem. Phần dưới giúp bạn đọc vết nứt để mô tả đúng cho kỹ sư, không phải để tự kết luận.
Vì sao vết nứt lại chạy xiên chứ không thẳng
Bức tường gạch chịu nén rất tốt nhưng chịu kéo kém. Khi một đầu tường bị kéo xuống nhiều hơn đầu kia, mặt tường bị vặn như một tấm bìa bị bẻ lệch: theo một đường chéo thì bị ép lại, theo đường chéo còn lại thì bị kéo căng. Gạch và vữa đứt ở chỗ bị kéo, và vết đứt ấy chạy vuông góc với hướng kéo, nên trông xiên khoảng 45 độ.
Với tường gạch, vết nứt chéo hay đi theo mạch vữa và tạo thành hình bậc thang, vì mạch vữa yếu hơn viên gạch. Với tường đã trát kín, bạn chỉ thấy một đường xiên trên lớp vữa, có khi đứt đoạn. Nếu vết nứt cắt ngang qua cả viên gạch thay vì vòng theo mạch vữa, thường lực tác động đã khá lớn hoặc gạch yếu, và kỹ sư sẽ chú ý hơn.
Cũng có vết nứt chéo không liên quan đến móng: nứt xiên từ góc ô cửa sổ do co ngót vữa và tập trung lực ở góc, hay vết nứt ngắn dưới đầu dầm do dầm tì lên tường gạch. Chính vì có nhiều nguồn như vậy mà hướng, chiều dài và vị trí của vết nứt là thông tin cần ghi lại trước khi ai đó trám kín nó.
Ba nguồn gốc thường gặp của một vết nứt chéo
Lún lệch móng. Một góc nhà nằm trên đất yếu hơn, gần ao lấp, cạnh hố đào của nhà bên, hoặc móng phần nhà xây sau không cùng loại với phần cũ. Vết nứt kiểu này thường ở tầng thấp, xuất hiện ở cả hai mặt tường, có thể lặp lại ở nhiều bức tường cùng một phía nhà, và hay đi kèm cửa kẹt, nền nứt.
Tải đè không đều. Một dầm võng đè xuống tường, một bồn nước lớn đặt trên tường không có dầm đỡ, hay tầng mới xây thêm mà tường bên dưới không được tính để chịu. Vết nứt thường xuất phát từ điểm chịu lực và toả xuống hai bên, có khi thành hình chữ V ngược ngay dưới điểm đè.
Rung và lực ngang. Rung kéo dài từ công trình ép cọc, xe tải nặng sát nhà, hay một đợt rung lắc do động đất nhẹ có thể tạo các vết nứt chéo đan chéo nhau thành hình chữ X ở mảng tường giữa hai ô cửa. Kiểu chữ X này thường được kỹ sư xem kỹ vì nó cho thấy tường đã chịu cắt theo cả hai chiều.
Nguồn ít đáng lo hơn. Vết nứt xiên ngắn từ góc ô cửa, dài chỉ một hai gang tay, mảnh như sợi tóc và không lớn thêm, phần nhiều do co ngót và tập trung ứng suất ở góc. Vẫn nên ghi lại, nhưng mức lo thường thấp hơn hẳn ba nguồn trên.
Năm điều cần ghi lại trước khi ai đó trám vết nứt
Thợ sơn thường muốn trám ngay cho đẹp. Trước khi để họ làm, bạn dành nửa giờ ghi lại những điều sau, vì sau khi trám thì không ai đọc lại được nữa:
- Vị trí và hướng: tường nào, tầng nào, vết nứt đi lên về phía nào (về phía mặt tiền hay phía sau, về phía cột hay phía giữa nhà).
- Độ rộng ở hai đầu và ở giữa: đầu nào rộng hơn là thông tin kỹ sư rất cần; chụp cận cảnh có đặt một chiếc thước thẳng bên cạnh để thấy tỷ lệ.
- Hai mép có lệch nhau không: lướt ngón tay ngang qua vết nứt, nếu một bên nhô ra so với bên kia thì ghi rõ bên nào nhô.
- Mặt bên kia tường: sang phòng bên cạnh hoặc ra ngoài xem có vết nứt tương ứng không; nứt xuất hiện cả hai mặt nghĩa là nứt xuyên qua khối xây.
- Dấu hiệu quanh đó: cửa có kẹt mới không, nền gạch gần chân tường có bị bong hay võng không, khe giữa chân tường và nền có hở ra không.
Ghi kèm ngày phát hiện và ngày chụp ảnh. Nếu nhà có vết nứt cũ đã trám từ trước và nay nứt lại đúng chỗ đó, hãy nói rõ với kỹ sư, vì nứt lại sau khi trám thường có nghĩa là chuyển vị vẫn đang tiếp tục.
Bảng đối chiếu: vết nứt chéo kèm dấu hiệu nào thì lo đến đâu
Bảng dưới là mức thường gặp để bạn biết nên gọi ai và gấp đến đâu. Mức lo thật sự chỉ kết luận được khi kỹ sư xem tận nơi.
| Dấu hiệu bạn thấy | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo (thường) | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nứt xiên mảnh như tóc từ góc ô cửa, ngắn, không lớn thêm | Co ngót vữa, tập trung lực ở góc ô cửa | Thấp | Chụp ảnh, theo dõi vài tháng; nhắc khi có kỹ sư đến xem việc khác |
| Nứt chéo ở tầng trệt, có ở cả hai mặt tường, cửa gần đó mới kẹt | Lún lệch một phần móng | Trung bình đến cao | Ghi lại đầy đủ, mời kỹ sư kết cấu trong vài tuần |
| Nhiều vết nứt chéo song song cùng hướng ở nhiều tường cùng một phía nhà | Một góc hoặc một cạnh nhà đang lún | Cao | Mời kỹ sư sớm; hỏi thêm về công trình đào, ép cọc gần đó |
| Nứt hình chữ V ngược dưới đầu dầm hoặc dưới bồn nước | Tải tập trung vượt sức chịu của tường | Cao | Bớt tải nếu làm được an toàn (xả bớt nước), gọi kỹ sư |
| Nứt chéo đang rộng ra trông thấy, vữa rơi, có tiếng răng rắc | Chuyển vị đang diễn ra | Rất cao | Cho người ra khỏi khu vực, gọi kỹ sư ngay; nếu có nguy cơ sập thì báo UBND cấp xã |
Nhà nhiều tầng thì vết nứt ở tầng thấp thường đáng để ý hơn cùng một vết nứt ở tầng trên, vì tầng dưới gánh nhiều hơn và gần móng hơn. Nhưng đó chỉ là xu hướng chung, không phải luật.
Tình huống giả định: căn nhà phố của anh Tâm ở phường C
Anh Tâm có căn nhà ba tầng xây cách đây mười hai năm. Đầu mùa mưa, anh thấy ở tầng trệt một vết nứt xiên chạy từ góc trên cửa sổ bếp lên phía tường giáp nhà bên, dài chừng một mét. Thợ sơn quen bảo đây là nứt chân chim, trám lại là xong. Anh Tâm chụp ảnh, rồi để ý thêm thì thấy cửa nhà vệ sinh ngay cạnh bếp bắt đầu phải đẩy mạnh mới đóng được, và nền gạch dọc chân tường bếp có hai viên kêu bộp khi gõ.
Ba dấu hiệu cùng một phía nhà, cùng xuất hiện trong một mùa, là lý do để anh không trám vội. Anh hỏi thêm hàng xóm và biết lô đất phía sau đang đào móng tầng hầm từ hai tháng trước. Kỹ sư đến xem, đo độ nghiêng sàn và độ lệch hai mép vết nứt, đề nghị gắn mốc theo dõi trong một tháng trước khi kết luận lún còn tiếp diễn hay đã dừng.
Điều đáng học ở đây không phải là kết quả cụ thể, mà là cách anh Tâm gom dấu hiệu: một vết nứt đứng riêng thì khó đọc, nhưng khi đặt cạnh cửa kẹt, nền bong và một công trình đào gần đó thì câu chuyện rõ hơn nhiều. Biên bản hiện trạng và ảnh chụp có ngày cũng giúp anh làm việc với bên đang thi công sau này.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư khi họ đến xem vết nứt chéo
Chuẩn bị sẵn danh sách này, ghi câu trả lời ngay trong buổi xem. Một kỹ sư làm kỹ sẽ trả lời được hầu hết, và sẽ nói rõ câu nào cần đo thêm mới trả lời được.
- Theo anh chị, vết nứt này do lún, do tải hay do co ngót, và căn cứ vào đâu để nói vậy?
- Lún, nếu có, là đã dừng hay còn tiếp diễn? Cần theo dõi bao lâu, bằng cách nào để biết?
- Vết nứt này có làm giảm khả năng chịu lực của tường, của dầm cột gần đó không?
- Trong lúc chờ, gia đình có nên tránh dùng phòng này, bớt đồ nặng, hay cần chống đỡ tạm gì không?
- Có cần khảo sát móng, đào thăm dò hay khoan lấy mẫu không, hay quan sát là đủ?
- Nếu chỉ trám lại thì bao lâu nữa có thể nứt lại, và trám theo cách nào để vẫn theo dõi được?
- Anh chị có thể ghi kết luận và đề xuất thành văn bản để gia đình lưu không?
Nếu câu trả lời chỉ là “không sao đâu, trám là xong” mà không có lý do, không đo đạc gì, bạn hoàn toàn có quyền mời thêm một kỹ sư khác xem lại.
Lỗi hay gặp khi nhà có vết nứt chéo
Trám ngay rồi sơn đè. Mất dấu vết để đọc, và nếu lún còn tiếp diễn thì vài tháng sau vết nứt lại hiện ra, lúc đó không ai biết nó đã rộng thêm bao nhiêu.
Chỉ nhìn một bức tường. Vết nứt chéo do lún hiếm khi đứng một mình. Bỏ qua cửa kẹt, nền võng, khe hở chân tường ở phòng bên là bỏ qua nửa câu chuyện.
Tin vào độ rộng mà quên độ lệch. Một vết nứt hẹp nhưng hai mép lệch nhau theo chiều mặt tường thường đáng lo hơn một vết nứt rộng hơn mà hai mép phẳng.
Tự đục mở rộng vết nứt để xem bên trong. Đục vào tường đang chịu lực khi chưa biết nó gánh gì là việc của người có chuyên môn và có biện pháp an toàn, không phải việc chủ nhà làm thử.
Đợi đến khi nứt to mới gọi. Kỹ sư cần thời gian theo dõi để biết chuyển vị còn diễn ra hay không. Gọi sớm thì có số liệu sớm, và phương án xử lý thường nhẹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt chéo 45 độ có phải lúc nào cũng do lún móng không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nứt chéo còn do tải tập trung như dầm, bồn nước đè lên tường, do rung kéo dài hoặc do co ngót ở góc ô cửa. Lún móng là nguyên nhân phổ biến nhất ở tầng trệt, nhưng chỉ kỹ sư xem tận nơi mới xác định được.
Vết nứt chéo rộng bao nhiêu thì phải gọi kỹ sư?
Không có một con số áp cho mọi nhà. Mức tham khảo hay dùng là vết nứt rộng cỡ vài milimét trở lên, hoặc đang rộng thêm, hoặc hai mép lệch nhau thì nên mời kỹ sư. Kèm cửa kẹt, nền võng thì gọi sớm dù vết nứt còn hẹp.
Nhà mới xây một hai năm đã có nứt chéo thì có bình thường không?
Nhà mới có thể lún ban đầu khi nền đất chịu tải, nên vài vết nứt mảnh là chuyện hay gặp. Nhưng nứt chéo rõ ở tầng trệt, lặp ở nhiều tường, thì nên báo nhà thầu và mời kỹ sư độc lập xem, nhất là khi nhà còn trong thời gian bảo hành.
Có nên ở tiếp trong nhà khi tường đang nứt chéo không?
Phần lớn trường hợp vẫn ở được trong lúc theo dõi. Nếu vết nứt rộng ra trông thấy, vữa rơi, có tiếng răng rắc hoặc nứt lan sang dầm cột, hãy rời khỏi khu vực đó ngay và gọi kỹ sư, không chờ thêm.
Nứt chéo hình chữ X giữa hai cửa sổ nghĩa là gì?
Hình chữ X thường cho thấy mảng tường đã chịu cắt theo cả hai chiều, hay gặp sau rung lắc mạnh hoặc rung kéo dài. Đây là kiểu nứt kỹ sư kết cấu muốn xem sớm vì mảng tường giữa hai ô cửa thường hẹp và đang gánh phần trên.
Trám vết nứt chéo bằng keo có làm nhà vững hơn không?
Trám bề mặt chỉ che vết nứt và chống nước vào, không khôi phục khả năng chịu lực và không chặn được nguyên nhân. Nếu nguyên nhân là lún đang tiếp diễn, vết trám sẽ nứt lại. Việc xử lý thật phụ thuộc kết luận của kỹ sư.