Không có một con số duy nhất cho biết vết nứt tường nguy hiểm hay không. Mức tham khảo hay dùng cho tường gạch nhà ở: dưới khoảng một milimét thường là nứt nhẹ, từ vài milimét đến khoảng mười lăm milimét cần kỹ sư đánh giá, rộng hơn nữa là hư hỏng nặng. Nhưng cùng một độ rộng, ở dầm hay cột thì đáng lo hơn ở tường bao, và vết nứt đang rộng dần đáng lo hơn vết nứt rộng gấp đôi mà đứng yên nhiều năm.
Vì vậy bài này không chỉ đưa con số mà chỉ cách đặt con số ấy cạnh ba thứ khác: bộ phận nào bị nứt, hình dạng và độ lệch mép, và tốc độ thay đổi. Mọi con số trong bài là mức tham khảo phổ biến; ngưỡng cho một ngôi nhà cụ thể do kỹ sư quyết định sau khi xem tận nơi.
Vì sao độ rộng chỉ là một nửa câu trả lời
Chủ nhà hay hỏi “nứt bao nhiêu li thì phải sửa”, như thể vết nứt có một vạch đỏ. Thực tế độ rộng vết nứt phản ánh lượng chuyển vị đã xảy ra cho đến hôm nay, chứ không nói nó do đâu, còn tiếp diễn hay không, và có làm bộ phận nào mất khả năng chịu lực hay không. Một vết nứt hai milimét do co ngót ở tường ngăn có thể vô hại; một vết nứt nửa milimét chạy ngang qua cột thì không.
Độ rộng còn dễ đo sai. Mép vết nứt trên lớp trát hay bị sứt, vỡ vụn nên trông rộng hơn khe thật bên dưới. Lớp sơn đàn hồi có thể kéo căng che mất vết nứt nhỏ. Đo ở đầu này hay đầu kia, ở trên hay ở dưới, có khi khác nhau vài lần. Vì vậy con số chỉ có giá trị khi đi kèm vị trí đo và ảnh chụp có thước bên cạnh.
Cách nhìn đúng là coi độ rộng như một chỉ số trong bộ bốn: độ rộng, bộ phận, hình dạng, tốc độ. Thiếu ba chỉ số kia, con số độ rộng dễ làm bạn lo oan hoặc yên tâm sai.
Mức tham khảo độ rộng vết nứt ở tường gạch nhà ở
Bảng dưới dựa theo cách phân loại hư hỏng tường xây được dùng khá phổ biến trong nghề, viết lại cho chủ nhà dễ đọc. Đây là mức tham khảo cho tường gạch, không áp cho dầm, cột, sàn bê tông, và không thay cho đánh giá tận nơi.
| Độ rộng (tham khảo) | Mô tả thường gặp | Thường cần làm gì |
|---|---|---|
| Dưới khoảng 0,1 mm, mảnh như sợi tóc | Nứt chân tóc ở lớp trát, sơn | Không cần xử lý kết cấu; xử lý khi sơn lại |
| Đến khoảng 1 mm | Nứt nhẹ, nhìn rõ nhưng hẹp | Theo dõi; xử lý bề mặt khi sửa sang |
| Khoảng 1 đến 5 mm | Nứt rõ, có thể thấm, cửa có khi bắt đầu kẹt | Tìm nguyên nhân; nên hỏi kỹ sư nếu có dấu hiệu đi kèm |
| Khoảng 5 đến 15 mm | Nứt lớn, gạch có thể vỡ, khung cửa méo | Mời kỹ sư kết cấu đánh giá |
| Khoảng 15 đến 25 mm | Hư hỏng nặng, tường có thể phình, nghiêng | Mời kỹ sư sớm; có thể cần chống đỡ tạm |
| Trên khoảng 25 mm | Hư hỏng rất nặng, nguy cơ mất ổn định | Rời khỏi khu vực, gọi kỹ sư ngay, báo chính quyền khi có nguy cơ sập |
Mỗi bậc chỉ là điểm khởi đầu. Một vết nứt ở bậc hai nhưng hai mép lệch nhau, hoặc đang rộng thêm từng tuần, nên được đối xử như bậc cao hơn.
Ước lượng độ rộng bằng đồ có sẵn trong nhà
Bạn không cần dụng cụ chuyên dụng để có con số ước lượng ban đầu. Những vật dưới đây cho độ dày gần đúng để so; khi cần con số chính xác, kỹ sư sẽ đo bằng thước đo vết nứt hoặc kính lúp có vạch.
- Sợi tóc: khoảng một phần mười milimét hoặc mảnh hơn; vết nứt không nhét lọt sợi tóc là nứt chân tóc.
- Tờ giấy in thường: cũng chỉ khoảng một phần mười milimét; nhét lọt một tờ, chưa lọt hai tờ gấp đôi là vết nứt rất hẹp.
- Thẻ nhựa cỡ thẻ ngân hàng: dày gần một milimét; nhét lọt thẻ là vết nứt cỡ một milimét trở lên.
- Thước kẻ nhựa có vạch milimét: áp ngang vết nứt, chụp ảnh cận để đếm vạch; hợp với vết nứt từ vài milimét trở lên.
- Chụp ảnh luôn có vật so sánh: đặt thước hoặc thẻ sát vết nứt trong mọi tấm ảnh; ảnh không có vật so sánh gần như vô dụng khi so lần sau.
Đo ở chỗ hai mép còn nguyên, tránh chỗ vữa sứt. Ghi đo ở điểm nào bằng cách đánh dấu nhỏ bằng bút chì cạnh vết nứt. Cách lập nhật ký đo chi tiết hơn là phần việc theo dõi lâu dài; ở đây chỉ cần con số đầu tiên để biết mình đang ở bậc nào.
Bốn yếu tố làm cùng một độ rộng có mức lo khác nhau
Bộ phận bị nứt. Tường ngăn nhẹ, tường bao che ở nhà khung, tường gạch chịu lực ở nhà cấp bốn, rồi đến dầm, cột, sàn: càng về sau, cùng một độ rộng càng đáng lo, vì bộ phận ấy gánh càng nhiều.
Hướng và hình dạng. Mạng chân chim không hướng thường là chuyện lớp trát; đường chéo, đường ngang kèm phình, đường bậc thang leo từ chân tường thường liên quan đến lún hoặc lực đẩy.
Độ lệch hai mép. Hai mép không còn cùng mặt phẳng, một bên nhô ra hoặc tụt xuống, cho thấy hai phần tường đã dịch chuyển tương đối với nhau, không chỉ tách ra. Lệch một milimét có khi đáng lo hơn hở ba milimét.
Tốc độ thay đổi. Vết nứt đứng yên qua nhiều mùa thường phản ánh một chuyển động đã dừng. Vết nứt rộng thêm từng tuần, nhất là sau mưa hay khi nhà bên đang thi công, là chuyển động đang diễn ra và cần kỹ sư sớm.
Tốc độ quan trọng hơn con số: hai căn nhà giả định
Nhà bà Thu có một vết nứt chéo trên tường phòng khách rộng chừng hai milimét. Bà nhớ nó có từ khi con trai còn nhỏ, ảnh chụp tết mười năm trước đã thấy, và các lần sơn lại nó chỉ hiện lại mờ mờ ở đúng chỗ cũ, không dài thêm. Kỹ sư xem và ghi nhận đây nhiều khả năng là lún ban đầu đã dừng từ lâu, chỉ cần xử lý bề mặt và theo dõi định kỳ.
Nhà anh Khoa thì có một vết nứt chỉ nửa milimét ở tường tầng trệt, xuất hiện từ khi lô đất bên cạnh bắt đầu ép cọc. Sau sáu tuần, nó dài gấp đôi và rộng gần một milimét rưỡi, cửa phòng ngủ bắt đầu cọ. Con số vẫn thấp hơn vết nứt nhà bà Thu, nhưng câu chuyện đáng lo hơn nhiều, vì chuyển vị đang diễn ra và có nguồn tác động rõ ràng.
Nếu chỉ so con số, bà Thu sẽ lo hơn anh Khoa. Đặt con số cạnh thời gian thì ngược lại. Đây là lý do mọi kỹ sư đều hỏi “nó có từ bao giờ, có to thêm không” trước khi hỏi “nó rộng bao nhiêu”.
Độ rộng trên dầm, cột, sàn: ngưỡng thấp hơn nhiều
Bê tông cốt thép được thiết kế với chuyện có nứt nhỏ: bê tông nứt ở vùng chịu kéo để thép bên trong làm việc. Vì thế dầm, sàn có những vết nứt rất mảnh là chuyện có thể chấp nhận. Nhưng ngưỡng chấp nhận nhỏ hơn tường gạch nhiều lần; mức tham khảo hay gặp chỉ vào khoảng vài phần mười milimét, tuỳ môi trường và loại cấu kiện, và chỉ kỹ sư mới đánh giá được.
Vết nứt ở bê tông cũng là đường cho nước và không khí đi vào tới thép. Cùng một độ rộng, ở ban công, sê nô, sàn mái hay nhà ven biển thì thép rỉ nhanh hơn trong nhà khô ráo. Thép rỉ nở ra làm bê tông nứt rộng thêm, rồi bong, theo một vòng lặp tự đẩy nhanh.
Vì vậy bảng độ rộng ở trên chỉ dành cho tường gạch. Vết nứt nằm trên dầm, cột, sàn, cầu thang, ban công, dù hẹp, nên được ghi riêng và hỏi riêng kỹ sư. Dầm võng thấy bằng mắt, cột nứt kèm vệt rỉ, sàn rung bất thường là những dấu hiệu cần gọi kỹ sư ngay, không cần chờ đến khi đo được con số lớn.
Áp vào nhà bạn: điền bốn ô trước khi gọi kỹ sư
Với mỗi vết nứt đáng ngờ, điền một dòng như mẫu dưới. Hai dòng ví dụ là của nhà bà Thu và nhà anh Khoa ở trên; bạn thêm dòng cho nhà mình. Bảng này giúp kỹ sư nắm tình hình qua điện thoại trước khi đến.
| Vết nứt | Độ rộng và điểm đo | Bộ phận, hình dạng, lệch mép | Có từ bao giờ, thay đổi thế nào |
|---|---|---|---|
| Phòng khách nhà bà Thu, tường phía đông | Khoảng 2 mm, đo giữa vết nứt | Tường bao nhà khung, nứt chéo, hai mép phẳng | Hơn mười năm, không dài thêm |
| Tầng trệt nhà anh Khoa, tường giáp lô bên | Từ 0,5 lên khoảng 1,5 mm, đo đầu dưới | Tường gạch tầng trệt, nứt chéo, mép trên nhô nhẹ | Sáu tuần, từ khi lô bên ép cọc, đang rộng thêm |
| Nhà bạn: vị trí | Con số, điểm đo | Bộ phận, hướng, lệch hay không | Ngày phát hiện, các lần đo |
Ô cuối cùng thường là ô bỏ trống nhiều nhất, và cũng là ô kỹ sư cần nhất. Nếu chưa có số liệu theo thời gian, hãy nói thật là chưa có, và hỏi kỹ sư nên bắt đầu ghi từ đâu.
Lỗi hay gặp khi đọc độ rộng và câu nên hỏi kỹ sư
Những lỗi dưới đây làm con số độ rộng mất giá trị hoặc dẫn đến kết luận sai:
- Đo ở chỗ vữa sứt mép, ra con số lớn gấp mấy lần khe thật.
- Đo lần sau ở điểm khác lần trước, rồi kết luận vết nứt rộng thêm hay hẹp lại.
- So hai ảnh chụp khác góc, khác khoảng cách, không có thước bên cạnh.
- Thấy con số nhỏ nên bỏ qua vết nứt nằm trên dầm, cột.
- Trám vết nứt rồi mới gọi kỹ sư, khiến họ không còn gì để đo.
Khi kỹ sư đến, hãy hỏi: độ rộng này, ở bộ phận này, theo anh chị ở mức nào; ngưỡng nào thì gia đình cần gọi lại ngay; nên đo lại ở những điểm nào, bao lâu một lần; và nếu số đo tăng thì việc đầu tiên phải làm là gì. Xin họ ghi các ngưỡng ấy lên giấy, vì đó chính là thước đo riêng cho ngôi nhà của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt tường 1mm có nguy hiểm không?
Theo mức tham khảo cho tường gạch, vết nứt khoảng một milimét thường được xếp vào nứt nhẹ. Nó đáng lo hơn khi nằm ở tường chịu lực, có hai mép lệch nhau, đang rộng dần hoặc đi kèm cửa kẹt. Ở dầm, cột thì nên hỏi kỹ sư dù chỉ một milimét.
Vết nứt chân tóc có cần sửa không?
Nứt chân tóc mảnh hơn khoảng một phần mười milimét thường chỉ nằm ở lớp sơn, lớp trát và không cần xử lý kết cấu. Bạn có thể xử lý khi sơn lại. Chỉ cần chụp ảnh để biết sau này nó có lớn thêm hay không.
Vì sao vết nứt nhỏ mà kỹ sư vẫn bảo phải theo dõi?
Vì độ rộng hôm nay không cho biết chuyển động đã dừng hay còn tiếp diễn. Một vết nứt nhỏ đang rộng dần, nhất là khi nhà bên đang thi công hoặc sau mưa lớn, có thể đáng lo hơn vết nứt lớn đã đứng yên nhiều năm.
Đo độ rộng vết nứt bằng gì cho chính xác?
Kỹ sư thường dùng thước đo vết nứt có vạch hoặc kính lúp có vạch chia. Ở nhà, bạn có thể ước lượng bằng sợi tóc, tờ giấy, thẻ nhựa, và chụp ảnh có thước milimét đặt sát vết nứt. Quan trọng là đo đúng một điểm cố định mỗi lần.
Vết nứt trên dầm bê tông rộng bao nhiêu là quá mức?
Ngưỡng cho dầm, sàn bê tông nhỏ hơn tường gạch rất nhiều, mức tham khảo hay gặp chỉ vài phần mười milimét và tuỳ môi trường. Vết nứt nào trên dầm cũng nên để kỹ sư đánh giá, nhất là nứt ngang giữa nhịp hay nứt xiên gần gối.
Vết nứt hẹp lại vào mùa mưa có phải đã ổn không?
Chưa chắc. Nhiều vết nứt co giãn theo nhiệt độ và độ ẩm, hẹp mùa này rộng mùa kia. Muốn biết xu hướng, cần so số đo cùng mùa giữa các năm, hoặc nhờ kỹ sư đặt mốc theo dõi có so sánh với nhiệt độ.