Cầu thang bê tông bị nứt thường đáng lo nhất ở ba chỗ: góc gãy nơi bản thang gặp chiếu nghỉ, chân các bậc ngàm vào tường ở kiểu cầu thang bậc đua, và chân thang tầng trệt khi thang tựa lên nền đất bị lún; còn khe tách giữa cầu thang và tường hay mạng nứt nhỏ trên lớp trát mặt dưới thường ít liên quan khả năng chịu lực hơn. Cầu thang lại là lối thoát duy nhất ở phần lớn nhà ống, nên một vết nứt ở đây cần được đọc nghiêm túc hơn vết nứt cùng cỡ ở trần phòng ngủ.
Phần dưới giúp bạn nhận ra cầu thang nhà mình thuộc kiểu nào, đọc từng vị trí vết nứt, tra bảng mức lo, tự kiểm tra theo danh sách và biết những thói quen sửa nhà làm cầu thang yếu đi. Chuyện gia cố hay thay cầu thang cũ đã có bài riêng trên trang cải tạo nhà; ở đây chỉ dừng ở chẩn đoán và mức nguy hiểm.
Cầu thang nhà bạn thuộc kiểu nào
Cầu thang bản chịu lực. Phổ biến nhất ở nhà phố. Mỗi vế thang là một tấm bê tông nghiêng, gác hai đầu lên dầm sàn và dầm chiếu nghỉ, các bậc xây gạch hoặc đổ bê tông nằm trên tấm đó. Mặt dưới thang phẳng, nghiêng đều. Tấm bản này làm việc như một ô sàn nghiêng, nên vết nứt được đọc gần giống sàn.
Cầu thang có dầm cốn hai bên hoặc một dầm giữa. Bản thang mỏng hơn, gác lên một hoặc hai dầm nghiêng chạy dọc vế thang. Dầm cốn chịu phần lớn lực, nên vết nứt ở dầm cốn được đọc như vết nứt dầm, còn bản thang giữa hai dầm ít quan trọng hơn.
Cầu thang bậc đua ngàm tường. Mỗi bậc là một tấm bê tông nhô ra từ tường, đầu kia để trống, trông thanh thoát và hay gặp ở nhà làm theo kiểu hiện đại. Toàn bộ lực của mỗi bậc dồn vào chỗ ngàm trong tường, nên tường phải đủ chắc và bậc phải neo đúng kỹ thuật.
Cầu thang xây gạch đặc ở tầng trệt. Nhiều nhà cấp bốn và nhà cũ có đoạn chân thang xây đặc bằng gạch, tựa thẳng lên nền đất. Kiểu này nặng, và nếu nền bên dưới không có móng riêng thì dễ lún lệch so với phần thang phía trên gác lên dầm.
Đọc vết nứt theo từng vị trí trên cầu thang
Ở mặt dưới bản thang, giữa chiều dài vế, vết nứt mảnh chạy ngang theo chiều rộng thang là kiểu nứt do uốn, tương tự vết nứt giữa ô sàn. Mảnh và đứng yên thì thường ít đáng lo. Rộng dần, kèm thang võng hay rung tăng, thì cần kỹ sư.
Ở góc gãy nơi vế thang gặp chiếu nghỉ, đặc biệt mặt dưới góc lõm, là chỗ kỹ sư rất hay để ý. Thép chạy qua góc này nếu được uốn liền một thanh theo góc lõm, khi chịu kéo nó có xu hướng duỗi thẳng ra và bung lớp bê tông phía dưới. Vết nứt hoặc mảng bong ở góc lõm này có thể là dấu hiệu chi tiết thép không đúng, nên cần được xem dù vết nứt còn nhỏ.
Ở chân thang tầng trệt, vết nứt ngang chỗ bậc đầu tiên gặp nền, hoặc khe hở mở ra giữa bậc dưới cùng và sàn, thường liên quan lún. Nếu chân thang tựa lên nền đất mà không có móng, nền lún kéo chân thang xuống trong khi phần trên vẫn gác lên dầm.
Ở cầu thang bậc đua, vết nứt chạy quanh chân bậc sát tường, bậc hơi chúc đầu xuống, hay tiếng lục cục khi bước lên là những dấu hiệu nghiêm trọng, vì mỗi bậc chỉ có một chỗ giữ.
Còn khe dọc giữa mép cầu thang và tường bên cạnh thường là tách lớp trát giữa hai bộ phận làm việc khác nhau, hay gặp và ít đáng lo nếu không mở rộng.
Bảng mức lo cho vết nứt cầu thang
Với cầu thang, hãy nhớ rằng đây thường là lối thoát hiểm duy nhất. Mức lo dưới đây là thường gặp, kỹ sư quyết định khi xem tận nơi.
| Vị trí và dấu hiệu | Hay do | Mức lo (tham khảo) | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Khe dọc giữa cầu thang và tường, đứng yên | Tách lớp trát | Thấp | Theo dõi, trám khi đã ổn định |
| Nứt ngang mảnh mặt dưới giữa vế | Bản thang uốn | Thấp đến trung bình | Đánh dấu, đo định kỳ |
| Nứt, bong bê tông ở góc lõm chiếu nghỉ | Chi tiết thép tại góc chưa đúng | Trung bình đến cao | Mời kỹ sư xem sớm |
| Khe hở mở ra ở bậc dưới cùng, chân thang lún | Chân thang tựa nền đất không móng | Trung bình | Đo khe, kỹ sư xem cả nền |
| Bậc đua nứt chân sát tường, chúc đầu | Ngàm yếu, tường yếu, thép neo thiếu | Cao | Ngừng dùng thang nếu có lối khác, gọi kỹ sư |
| Rung tăng rõ, có tiếng kêu, nứt mở nhanh | Kết cấu thang đang biến dạng | Rất cao | Hạn chế đi lại, gọi kỹ sư gấp |
Khi cầu thang ở mức cao mà nhà không có lối lên xuống khác, hãy hỏi kỹ sư ngay về biện pháp tạm: giới hạn số người đi cùng lúc, không mang vác nặng, hay cần chống đỡ tạm phần nào.
Cầu thang rung khi đi: lúc nào là bình thường
Cầu thang nào cũng có độ rung nhất định, nhất là thang nhịp dài, bản mỏng, thang thép hay thang gỗ. Một cầu thang bê tông bình thường khi một người đi lên xuống với tốc độ thường hầu như không cảm thấy rung. Rung bạn cảm được bằng chân, nghe được tiếng lục cục, hoặc thấy lan can lắc theo bước chân là điều đáng ghi lại.
Điều quan trọng là sự thay đổi. Một cầu thang từ trước tới nay vẫn êm mà vài tháng gần đây bắt đầu rung, hoặc rung nhiều hơn rõ rệt, là tín hiệu kết cấu đã thay đổi, có thể do vết nứt phát triển, ngàm bị lỏng hay chân thang lún. Ngược lại, cầu thang thép, gỗ vốn hơi rung từ ngày lắp mà không thay đổi thì thường là đặc điểm của loại thang đó, không phải hư hỏng.
Để có thông tin cho kỹ sư, bạn ghi lại: rung xảy ra ở vế nào, đoạn nào, khi nào rung nhiều nhất, từ bao giờ, có kèm tiếng kêu hay vết nứt mới không. Đừng thử bằng cách nhảy mạnh hay cho nhiều người dậm cùng lúc; đó không phải phép thử an toàn với một cầu thang đang có vấn đề.
Tự kiểm tra cầu thang trong một buổi
Danh sách này dùng cho cầu thang chưa có dấu hiệu nguy hiểm. Mang theo đèn pin, bút chì, thước lá và điện thoại:
- Soi đèn pin xiên dưới mặt dưới từng vế thang, đặc biệt góc lõm chiếu nghỉ và hai đầu vế.
- Nhìn khe giữa mép thang và tường, đánh dấu hai đầu khe bằng bút chì, ghi ngày.
- Ở bậc dưới cùng, kiểm tra có khe hở mới giữa bậc và nền, gạch nền quanh chân thang có nứt, lún không.
- Với thang bậc đua, nhìn từng chân bậc sát tường, so độ cao đầu bậc với các bậc bên cạnh.
- Lắc nhẹ tay vịn ở nhiều điểm, kiểm tra chân trụ lan can có lỏng, nứt quanh chân không.
- Nhìn gầm cầu thang: có bị khoét làm kho, nhà vệ sinh, có đường ống nước chạy qua, có thấm không.
- Chụp ảnh tất cả, lưu cùng ngày để lần sau so sánh.
Ở căn tập thể cô Lan, cầu thang chung giữa các tầng có góc lõm chiếu nghỉ bong một mảng bê tông lộ thép. Vì đây là lối đi chung của cả khối nhà, việc đúng là báo ban quản lý hoặc tổ dân phố, đề nghị kỹ sư xem và tạm rào vùng đang bong để không ai bị mảnh rơi trúng.
Những thói quen làm cầu thang yếu đi
Cầu thang hay bị đụng tới trong các lần sửa nhà nhỏ, và mỗi lần đụng lại lấy đi một phần sức chịu lực:
- Đục rãnh chéo trên bản thang để đi dây điện, ống nước, cắt vào vùng bê tông bảo vệ thép.
- Cắt bớt bản thang, cắt chiếu nghỉ để mở rộng lối đi hay đổi hướng thang mà không có thiết kế.
- Khoét gầm cầu thang làm nhà vệ sinh, nước và hơi ẩm thấm ngược lên bản thang suốt nhiều năm.
- Ốp đá dày lên bậc cũ thêm tải đáng kể cho bản thang nhịp dài.
- Đục tường bên dưới bậc đua để đi ống hay mở hốc, làm yếu đúng chỗ ngàm.
- Đập tường đỡ dầm chiếu nghỉ khi cải tạo mặt bằng tầng.
Với bất kỳ việc nào trong danh sách này, hãy hỏi kỹ sư trước khi thợ bắt đầu. Hỏi trước tốn vài giờ, sửa sau tốn cả cầu thang.
Nếu bạn mua lại nhà cũ, hãy hỏi chủ cũ cầu thang đã từng bị sửa, đổi hướng hay ốp lại chưa. Những thay đổi này thường không còn dấu vết khi nhìn từ bên ngoài.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư khi xem cầu thang
Kỹ sư thường xem cầu thang trong một buổi khảo sát chung cả nhà. Hỏi cụ thể để có kết luận riêng cho cầu thang:
- Cầu thang nhà này là kiểu bản chịu lực, có dầm cốn hay bậc đua? Lực từ thang truyền vào đâu?
- Vết nứt ở góc chiếu nghỉ là do chi tiết thép, do quá tải hay chỉ là lớp trát?
- Chân thang tầng trệt có móng riêng không, hay đang tựa lên nền đất?
- Với tình trạng hiện tại, cầu thang có cần giới hạn số người đi cùng lúc hay đồ mang vác không?
- Có cần mở lớp trát, dò thép ở điểm nào để kết luận chắc hơn không?
- Nếu cần xử lý, nhà có lối lên xuống tạm nào trong thời gian thi công không?
Ở nhà phố anh Tâm, vết nứt mảnh ở góc lõm chiếu nghỉ tầng hai được kỹ sư đánh giá là chi tiết thép tại góc chưa đúng nhưng chưa nguy hiểm tức thì. Kết luận đi kèm điều kiện rõ ràng: không ốp đá thêm lên bậc, không chuyển đồ nặng qua thang, đo lại sau ba tháng. Một kết luận có điều kiện như vậy hữu ích hơn nhiều so với câu “chắc không sao đâu”.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thang bê tông bị nứt dưới gầm có nguy hiểm không?
Vết nứt mảnh chạy ngang mặt dưới giữa vế thang, đứng yên qua nhiều tháng, thường ít đáng lo. Vết nứt hay mảng bong ở góc lõm chỗ vế thang gặp chiếu nghỉ, hoặc vết nứt rộng dần kèm rung tăng, thì nên mời kỹ sư kết cấu xem sớm.
Cầu thang bị tách khỏi tường một khe dài có sao không?
Khe dọc giữa mép cầu thang và tường bên cạnh thường là tách lớp trát vì hai bộ phận làm việc khác nhau, khá phổ biến. Đánh dấu hai đầu khe và theo dõi; nếu khe mở rộng, kèm chân thang lún hay bậc lệch, cần kỹ sư xem.
Cầu thang bậc đua ngàm tường có kém an toàn hơn cầu thang thường không?
Không hẳn, nếu được thiết kế và thi công đúng. Nhưng kiểu thang này phụ thuộc hoàn toàn vào chỗ ngàm và độ chắc của tường, nên đục tường bên dưới hay tường bị yếu đi sẽ ảnh hưởng trực tiếp. Vết nứt chân bậc sát tường cần kỹ sư xem ngay.
Chân cầu thang tầng trệt bị lún có ảnh hưởng phần trên không?
Có thể. Khi chân thang tựa lên nền đất bị lún, phần dưới bị kéo xuống trong khi phần trên vẫn gác lên dầm, sinh ra vết nứt ở chân thang hoặc ở vế đầu tiên. Kỹ sư sẽ xem cả nền, móng chân thang và mức độ lún.
Làm nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang có ảnh hưởng kết cấu không?
Bản thân việc dùng gầm cầu thang không làm thang yếu đi, nhưng nước, hơi ẩm và đường ống có thể gây thấm vào bản thang lâu năm, làm thép rỉ. Nếu làm, cần chống thấm kỹ và không đục vào bản thang hay dầm chiếu nghỉ.
Cầu thang chung ở nhà tập thể bị nứt thì ai xử lý?
Cầu thang chung là phần sở hữu, sử dụng chung nên bạn nên báo ban quản lý, tổ dân phố hoặc chính quyền cấp xã. Khi có mảng bê tông bong hoặc dấu hiệu nguy hiểm, cần rào tạm và đề nghị kỹ sư xem sớm vì đây là lối thoát của nhiều hộ.