Cột bê tông bị nứt cần được xem nghiêm túc hơn dầm hay sàn, vì cột gánh tất cả những gì ở phía trên nó và khi cột hỏng thì không có bộ phận nào đỡ thay. Vết nứt ngang mảnh ở thân cột thường ít đáng lo hơn; vết nứt dọc theo chiều cao cột, bê tông phình hoặc bong vỡ ở chân hay đầu cột, thép cong ra ngoài là những dấu hiệu thường thuộc nhóm nguy hiểm, cần rời khu vực và gọi kỹ sư kết cấu ngay.
Bài này đi qua các kiểu nứt cột hay gặp ở nhà phố, nhà ống nhiều tầng và nhà cấp bốn có cột bê tông, giải thích vì sao mỗi kiểu xuất hiện, kèm bảng mức lo, danh sách việc làm ngay và những sai lầm phổ biến như đục cột đi dây điện hay đặt cục nóng máy lạnh tì vào cột. Mức độ nêu ra là đánh giá thường gặp, còn kết luận phải do kỹ sư xem tận nơi.
Cột làm việc thế nào và vì sao hỏng cột là chuyện lớn
Trong nhà khung bê tông cốt thép, tải trọng đi theo một đường: sàn truyền xuống dầm, dầm truyền vào cột, cột đưa xuống móng. Cột chủ yếu chịu nén, kèm một phần uốn khi dầm hai bên không cân hoặc khi nhà bị gió, rung, lún lệch. Bê tông chịu nén tốt nên một cây cột làm việc bình thường hầu như không có vết nứt rõ rệt. Đó là lý do một vết nứt ở cột đáng được hỏi “tại sao” nhiều hơn so với dầm.
Khác biệt thứ hai là cách hỏng. Dầm quá tải thường võng và nứt dần, có thời gian báo trước. Cột bị nén quá sức có thể hỏng khá nhanh: bê tông phình ra, bong lớp ngoài, thép dọc cong ra như bị bóp. Một khi cột tầng dưới mất khả năng chịu lực, phần nhà phía trên có thể sụp theo dây chuyền. Vì vậy với cột, người viết khuyên bạn hạ ngưỡng lo xuống: nghi ngờ thì hỏi kỹ sư sớm, đừng chờ thêm dấu hiệu.
Cũng cần nhớ rằng cột ở tầng trệt nhà phố thường chịu nặng nhất, lại hay bị đục, khoan, ốp đá, va xe, ngấm nước từ nền. Phần lớn chuyện cột hỏng mà người viết từng gặp đều bắt đầu ở tầng trệt.
Bốn kiểu nứt cột hay gặp và ý nghĩa của từng kiểu
Nứt ngang thân cột, mảnh, cách nhau đều. Thường gặp ở cột chịu uốn thêm do dầm hai bên lệch nhịp, do nhà bị đẩy ngang hoặc do co ngót. Nếu mảnh, không to ra, không có vệt rỉ, mức lo thường thấp đến trung bình. Nứt ngang tập trung ở một độ cao, kèm nhà nghiêng hay cửa kẹt, có thể liên quan lún lệch móng và cần kỹ sư xem cả hệ móng.
Nứt dọc theo chiều cao cột. Đây là kiểu cần cảnh giác. Vết nứt chạy song song trục cột có thể do bê tông bị nén quá sức và bắt đầu tách ra, hoặc do thép dọc rỉ nở ra. Cả hai trường hợp đều làm cột yếu đi. Khi nứt dọc đi kèm bê tông phình, bong mảng hay tiếng lách tách, đó là dấu hiệu nguy hiểm.
Nứt chéo qua thân cột. Thường liên quan lực ngang lớn như rung lắc mạnh, va đập, hoặc cột ngắn bị tường xây kẹp hai bên tạo thành đoạn cột bị cắt. Nứt chéo dạng chữ X ở cột là kiểu hỏng nặng, cần kỹ sư xem gấp.
Bê tông vỡ vụn ở chân hoặc đầu cột. Chân cột tầng trệt hay ngấm nước, muối từ nền, bị va chạm; đầu cột là nơi giao với dầm, thép dày và bê tông khó đầm chặt. Bê tông rỗ, bở, lộ thép, thép cong hoặc đứt ở hai vùng này là dấu hiệu cột đã mất một phần tiết diện chịu lực.
Bảng mức lo: dấu hiệu ở cột và việc cần làm
Bảng dưới gom các dấu hiệu theo mức hành động, không theo tên gọi kỹ thuật. Khi một cây cột có nhiều dấu hiệu cùng lúc, lấy mức cao nhất.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức lo thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Vết nứt ngang mảnh, đứng yên qua nhiều tháng | Co ngót, uốn nhẹ | Thấp | Đánh dấu, đo, chụp ảnh định kỳ |
| Vết nứt dọc mảnh, không phồng, không rỉ | Bắt đầu tách do nén hoặc rỉ giai đoạn sớm | Trung bình | Mời kỹ sư xem trong vài tuần, tìm nguồn ẩm |
| Vết nứt dọc có vệt rỉ, lớp bê tông gõ kêu bộp | Thép rỉ nở thể tích | Trung bình đến cao | Kỹ sư đánh giá mức rỉ, không tự đục |
| Nứt chéo, nứt chữ X | Lực ngang lớn, cột ngắn bị kẹp | Cao | Gọi kỹ sư sớm, hạn chế tải tầng trên |
| Bê tông phình, bong mảng, thép cong ra ngoài | Cột bị nén quá khả năng | Rất cao | Đưa người ra, gọi kỹ sư chống đỡ tạm, báo chính quyền cấp xã |
| Chân cột bở, lộ thép, thép mảnh đi rõ | Ẩm, muối, rỉ lâu năm | Cao | Kỹ sư đánh giá, xử lý nguồn nước trước |
Nếu cột ốp gỗ, ốp đá hay bọc thạch cao, bạn không thấy được những dấu hiệu trên. Khi lớp ốp nứt, bung hoặc kêu, đó là lý do để kỹ sư cho mở một phần lớp ốp ra kiểm tra.
Phân biệt nứt cột thật với nứt lớp ốp, lớp trát quanh cột
Không ít lần chủ nhà lo vì “cột nứt” nhưng vết nứt chỉ nằm ở lớp hoàn thiện. Một số dấu hiệu giúp bạn phân loại sơ bộ trước khi gọi người:
- Vết nứt thẳng đứng chạy đúng mép cột nơi cột giáp tường gạch thường là khe tách giữa hai vật liệu, gặp rất nhiều, ít liên quan sức chịu lực của cột.
- Mạng nứt nhỏ đan nhau trên mặt cột trát vữa dày thường là co ngót lớp trát.
- Lớp đá ốp nứt theo đường ron, bong keo, gõ rỗng: kiểm tra lớp ốp trước, nhưng nhớ hỏi kỹ sư nếu lớp ốp bung ở chân cột vì có thể do cột phình bên trong.
- Vết nứt chạy liên tục qua cả hai mặt cột, xuyên qua góc cột, gần như chắc chắn đã vào bê tông.
- Bột trắng hoặc vệt nâu chảy ra từ vết nứt cho thấy nước đã đi qua thân bê tông.
Khi phân vân, cứ ghi lại như thể đó là vết nứt thật. Chi phí của một lần hỏi kỹ sư luôn nhỏ hơn rủi ro bỏ sót một cây cột đang yếu.
Thấy cột có dấu hiệu nguy hiểm: làm gì trong mấy giờ đầu
Nếu cột có bê tông phình, bong mảng, thép cong, hoặc vết nứt to ra trông thấy, hãy làm theo thứ tự sau, ưu tiên con người trước tài sản:
- Đưa mọi người ra khỏi khu vực quanh cột và các phòng ngay phía trên, không quay lại lấy đồ.
- Nếu an toàn, ngắt cầu dao điện và khoá van gas ở chỗ không phải đi qua vùng nguy hiểm.
- Báo cho hàng xóm sát vách, đặc biệt nhà chung tường hoặc chung cột.
- Gọi kỹ sư kết cấu đến xem gấp; việc chống đỡ tạm phải do người có chuyên môn chỉ định vị trí và cách chống.
- Báo UBND cấp xã hoặc phường khi có nguy cơ sập ảnh hưởng người khác hoặc lối đi chung.
- Chụp ảnh, quay video từ khoảng cách an toàn để làm tư liệu, không đến sát cột để đo.
Không tự kê kích, tự dựng cây chống bằng gỗ hay ống thép. Chống sai vị trí hoặc chống lên nền yếu có thể làm lực dồn sang chỗ khác và gây hại thêm.
Những thói quen làm cột yếu đi mà nhiều nhà mắc phải
Rất nhiều hư hỏng cột không do thiết kế mà do những lần sửa nhỏ cộng dồn qua nhiều năm. Kiểm lại nhà bạn với danh sách sau:
- Đục rãnh dọc cột để đi dây điện, ống nước: cắt vào lớp bê tông bảo vệ, có khi chạm thép dọc.
- Khoan lỗ lớn xuyên cột để đi ống điều hoà: làm mất tiết diện ở chính chỗ cột chịu nén.
- Xây tường kẹp hai bên cột ở tầng trệt, chỉ chừa một đoạn ngắn: tạo đoạn cột ngắn dễ bị nứt chéo khi có lực ngang.
- Để nước đọng chân cột, lau nền bằng nước mặn hay hoá chất mạnh: thúc đẩy rỉ thép chân cột.
- Đỗ xe máy, ô tô sát cột không có gờ chắn: va chạm nhỏ lặp lại làm vỡ góc cột.
- Đập bỏ tường hoặc thêm tầng mà không hỏi kỹ sư: thay đổi đường truyền tải, dồn thêm lực vào cột cũ.
Ở căn nhà phố của cô Lan, chân cột tầng trệt bong lớp bê tông sau mười năm làm quán ăn, sàn rửa bằng nước muối mỗi ngày. Nguyên nhân không nằm ở cột mà ở thói quen vệ sinh; xử lý cột mà không đổi thói quen thì vài năm sau sẽ lặp lại.
Chuẩn bị gì trước khi kỹ sư đến xem cột
Kỹ sư đánh giá cột không chỉ nhìn cây cột đó mà nhìn cả đường truyền tải từ mái xuống móng. Bạn giúp họ làm nhanh và chính xác hơn khi chuẩn bị sẵn những thứ sau:
- Bản vẽ kết cấu cũ nếu còn giữ, kể cả bản photo mờ; nếu không có, ghi lại năm xây, số tầng, những lần sửa và nâng tầng.
- Danh sách những thay đổi từng làm quanh cột: đập tường, mở cửa, đục đi ống, ốp đá, đổi công năng tầng trệt.
- Ảnh chụp vết nứt theo ngày, có thước dây trơn đặt cạnh để so độ rộng.
- Ghi chú những gì đang đặt ở các tầng phía trên cột: bồn nước, kệ hàng, tủ nặng, phòng tập.
- Thông tin về nhà bên cạnh: có đang xây, đào móng, ép cọc gần đây không.
- Lối tiếp cận chân cột và đầu cột: dọn đồ, tháo tạm tấm ốp trần nếu cần, để kỹ sư nhìn được hai vùng hay hỏng nhất.
Nên hỏi thẳng kỹ sư ba câu: cột này hiện còn an toàn để ở không; có cần giảm tải hay chống đỡ tạm trong lúc chờ xử lý không; và cần kiểm tra thêm gì, như mở lớp trát, đo cường độ bê tông hay dò thép. Câu trả lời cho ba câu này nên được ghi thành biên bản để bạn dùng khi làm việc với thợ, với nhà bên hoặc với chính quyền.
Câu hỏi thường gặp
Cột nhà bị nứt dọc có nguy hiểm không?
Nứt dọc theo chiều cao cột thường đáng lo hơn nứt ngang, vì có thể là dấu hiệu bê tông bị nén quá sức hoặc thép dọc đang rỉ. Nếu kèm phình, bong mảng hay tiếng lách tách thì cần rời khu vực và gọi kỹ sư ngay; nếu mảnh và đứng yên vẫn nên mời kỹ sư xem sớm.
Có thể tự trám vết nứt cột rồi theo dõi không?
Trám kín sẽ che mất vết nứt nên khó theo dõi. Bạn nên đánh dấu, đo và chụp ảnh trước, mời kỹ sư xem, rồi mới quyết định cách xử lý. Với cột, không nên tự đục mở, tự trát dày hay bọc thêm lớp vật liệu khi chưa có đánh giá.
Vì sao chân cột tầng trệt hay bị bong vỡ hơn các tầng trên?
Chân cột tầng trệt thường ẩm do nước từ nền, nước lau nhà, nước mưa tạt, lại hay bị va chạm và chịu tải lớn nhất. Ẩm lâu ngày làm thép rỉ và nở ra, đẩy bong lớp bê tông bên ngoài, khiến chân cột hỏng sớm hơn phần trên.
Khoan một lỗ nhỏ vào cột để treo đồ có ảnh hưởng không?
Một lỗ nhỏ để bắt vít treo đồ nhẹ thường không đáng kể nếu khoan ở giữa mặt cột và không chạm thép. Vấn đề là các lỗ lớn, nhiều lỗ gần nhau, rãnh dọc cột hay khoan sát góc cột. Muốn khoan lỗ lớn xuyên cột thì phải hỏi kỹ sư trước.
Cột ốp đá bị bung lớp đá ở chân có phải cột hỏng không?
Không nhất thiết. Lớp đá có thể bung do keo dán kém hoặc do co giãn nhiệt. Tuy nhiên nếu đá bung ở chân cột kèm vệt rỉ, ẩm hoặc lặp lại sau khi dán lại, nên mở một phần lớp ốp để kỹ sư xem tình trạng bê tông bên trong.
Nhà chỉ có tường gạch chịu lực, không có cột bê tông thì đọc vết nứt thế nào?
Nhà tường gạch chịu lực không có cột theo nghĩa khung bê tông; tường chính là bộ phận đỡ sàn và mái. Vết nứt ở các trụ gạch, bổ trụ hay đoạn tường giữa hai cửa sổ cần được đọc theo cách khác, xem thêm các bài về vết nứt tường và kết cấu theo loại nhà.