Bạn cần rời khỏi nhà hoặc khu vực nguy hiểm ngay khi thấy kết cấu đang thay đổi nhanh: vết nứt mở rộng thấy được trong vài giờ hay vài ngày, tiếng răng rắc phát ra từ tường, sàn, dầm, vữa và bê tông rơi lả tả, cửa đột ngột kẹt cứng, sàn bỗng dốc, dầm võng thêm, cột phình hay bong vỡ, tường phình ra. Điểm chung của những dấu hiệu này là sự thay đổi đang diễn ra, không phải vết nứt cũ đã đứng yên nhiều năm.
Bài này liệt kê các dấu hiệu nguy hiểm theo từng bộ phận, giải thích vì sao chúng khác với những vết nứt bình thường, đưa ra trình tự xử lý trong những giờ đầu, nói rõ ai được làm chống đỡ tạm và nên báo cho ai. Mục đích là giúp bạn hành động bình tĩnh và đúng thứ tự, không hoảng loạn mà cũng không chủ quan.
Nguy hiểm thật khác vết nứt cũ ở chỗ nào
Gần như ngôi nhà nào cũng có vết nứt. Phần lớn đã xuất hiện từ lâu, mảnh, đứng yên và không đe doạ ai. Điều làm một ngôi nhà trở nên nguy hiểm không phải là có vết nứt, mà là kết cấu đang dịch chuyển với tốc độ có thể nhìn thấy. Kỹ sư gọi đây là biến dạng đang tiến triển: dầm võng thêm từng ngày, móng lún tiếp, cột bị ép đến mức bê tông bắt đầu vỡ.
Vì thế khi đánh giá nhanh, câu hỏi quan trọng nhất là “có gì mới hoặc có gì đang thay đổi không”. Một vết nứt chéo rộng vài mi-li-mét ở tường nhà ba chục năm, ảnh cũ năm năm trước vẫn y như vậy, khác hẳn với một vết nứt mảnh vừa xuất hiện sáng nay và chiều đã to gấp đôi. Vết thứ hai đáng lo hơn dù nhỏ hơn.
Có một nhóm hoàn cảnh làm nguy cơ tăng vọt: nhà bên đang đào móng sâu hoặc ép cọc, sau ngập nước kéo dài, sau bão lớn, sau rung lắc mạnh, sau khi ai đó vừa đục bỏ tường, cột hay dầm trong nhà, hoặc khi vừa đặt thêm tải nặng lên sàn. Trong những ngày đó, nên quan sát nhà mình kỹ hơn bình thường, mỗi sáng và tối đi một vòng nhìn lại các vết nứt, các cửa và trần.
Các dấu hiệu cần rời khu vực ngay, theo từng bộ phận
Chỉ cần một dấu hiệu trong bảng dưới đây là đủ lý do để đưa người ra khỏi khu vực liên quan và gọi kỹ sư. Đây là nhóm dấu hiệu thường được coi là nguy hiểm, kỹ sư sẽ quyết định cụ thể sau khi xem.
| Bộ phận | Dấu hiệu nguy hiểm | Vì sao đáng lo |
|---|---|---|
| Toàn nhà | Tiếng răng rắc, lách tách từ kết cấu, nhất là khi trời lặng | Vật liệu đang nứt vỡ tiếp |
| Tường | Vết nứt mới mở rộng trong vài giờ hoặc vài ngày; tường phình, nghiêng ra | Tường đang mất ổn định hoặc móng đang lún |
| Dầm, sàn | Võng tăng thấy được, vết nứt xiên mới gần cột, vữa rơi liên tục | Dầm, sàn gần giới hạn chịu lực |
| Cột | Bê tông phình, bong mảng, thép cong ra ngoài, nứt dọc mở rộng | Cột đang bị nén vượt sức chịu |
| Cửa, sàn | Nhiều cửa đột ngột kẹt cứng, sàn bỗng dốc rõ | Khung nhà đang biến dạng hoặc lún lệch |
| Ban công, ô văng | Chúc xuống thêm, nứt chân mở rộng, mảnh rơi | Bộ phận đua ra có thể gãy rơi |
| Nền, móng | Nền sụt đột ngột, nước hoặc đất trôi ra từ chân tường | Đất dưới móng đang mất |
Đừng chờ đủ hai ba dấu hiệu mới hành động. Một ngôi nhà đang hỏng thường cho rất ít thời gian giữa dấu hiệu đầu tiên và lúc sự cố xảy ra.
Những việc làm trong giờ đầu tiên
Thứ tự dưới đây ưu tiên tính mạng trước tài sản. Đọc kỹ một lần khi bình thường để lúc cần không phải nghĩ:
- Đưa mọi người ra khỏi nhà hoặc khu vực nguy hiểm ngay, ưu tiên trẻ nhỏ, người già, người bệnh. Đi theo lối an toàn nhất, tránh đi dưới ban công, ô văng, tường đang phình.
- Không quay lại lấy đồ, kể cả giấy tờ hay tiền bạc, nếu dấu hiệu đang tiến triển.
- Nếu đi qua được mà không vào vùng nguy hiểm, ngắt cầu dao điện tổng và khoá van gas tổng. Nếu không chắc, bỏ qua bước này.
- Báo ngay cho các nhà sát vách, nhất là nhà chung tường, chung cột, chung móng.
- Đứng ở khoảng cách an toàn, ít nhất bằng chiều cao ngôi nhà, và giữ người qua đường tránh xa.
- Báo UBND cấp xã hoặc phường nơi có nhà để có biện pháp bảo đảm an toàn chung; nếu sự cố đang xảy ra hoặc có người mắc kẹt, gọi lực lượng cứu nạn, cứu hộ.
- Liên hệ kỹ sư kết cấu đến đánh giá và chỉ định việc chống đỡ tạm.
Chụp ảnh, quay video từ xa là việc có ích cho bước sau, nhưng chỉ làm khi đã an toàn, không bước lại gần để chụp cho rõ.
Chống đỡ tạm: ai làm, làm khi nào
Chống đỡ tạm là gì. Là dựng các cây chống, giằng, kích tạm để đỡ một bộ phận đang yếu, giữ nó không biến dạng thêm trong lúc chờ sửa chữa. Mục đích là mua thời gian an toàn, không phải sửa chữa.
Vì sao không tự làm. Đặt cây chống cần biết lực đi đâu. Chống dưới giữa dầm khi dầm đang hỏng cắt ở đầu, chống lên nền đất yếu, chống lên sàn tầng dưới vốn không chịu được tải dồn xuống, hay kích quá tay đẩy dầm lên đều có thể làm sự cố đến nhanh hơn. Người dựng chống còn phải đứng ngay dưới bộ phận đang yếu, là vị trí nguy hiểm nhất.
Ai được làm. Kỹ sư kết cấu chỉ định vị trí, kiểu chống, trình tự lắp; đội thi công có kinh nghiệm và thiết bị thực hiện. Ở những sự cố lớn, lực lượng cứu nạn hoặc chính quyền có thể tổ chức việc này.
Bạn làm được gì. Giảm tải ngay: không cho người lên tầng trên vùng nguy hiểm, không để đồ nặng tiếp tục ở đó nếu dời đi được mà không phải vào vùng nguy hiểm. Dọn lối để đội chống đỡ vào làm việc. Cung cấp thông tin về nhà: năm xây, các lần sửa, bản vẽ nếu có. Sau khi cây chống đã dựng, giữ cho không ai va, kéo hay treo đồ vào chúng.
Thông tin nên chuẩn bị khi báo chính quyền và gọi kỹ sư
Người tiếp nhận cần hình dung nhanh mức độ để điều người đến đúng lúc. Một tin báo rõ ràng gồm:
- Địa chỉ, loại nhà, số tầng, năm xây gần đúng.
- Dấu hiệu đang thấy, ở bộ phận nào, xuất hiện từ khi nào, đang thay đổi nhanh hay chậm.
- Còn ai trong nhà không, có ai bị thương hay mắc kẹt không.
- Nhà có chung tường với nhà nào, có ảnh hưởng tới lối đi chung, vỉa hè không.
- Có sự kiện gì gần đây: nhà bên đào móng, ngập nước, bão, vừa đục phá sửa nhà, vừa đặt tải nặng.
- Điện, gas đã ngắt chưa.
Ở phường C, nhà phố anh Tâm nghe tiếng lách tách từ tường chung lúc nửa đêm, sáng ra thấy vết nứt chéo mới chạy từ góc cửa sổ, đúng tuần nhà bên đào tầng hầm. Gia đình ra khỏi nhà, báo nhà bên dừng đào, báo phường và gọi kỹ sư. Nhờ tin báo nêu rõ thời điểm và liên hệ với việc đào móng, phường cử người xuống ngay trong buổi sáng.
Sau khi đã an toàn: khi nào được quay lại nhà
Câu hỏi khó nhất sau một lần sơ tán là bao giờ được về. Một số nguyên tắc:
- Chỉ quay lại khi kỹ sư kết cấu đã xem và nói rõ khu vực nào được vào, với điều kiện gì.
- Nếu chính quyền đã khoanh vùng hay cấm vào, chờ đến khi có thông báo dỡ bỏ.
- Lần vào đầu tiên nên ngắn, đi cùng người có chuyên môn, chỉ lấy đồ cần thiết.
- Sau khi chống đỡ tạm, không tự tháo, dời cây chống, kể cả khi nó vướng lối đi.
- Tiếp tục quan sát, ghi lại mọi thay đổi trong những ngày tiếp theo và báo kỹ sư.
Đừng để áp lực công việc, buôn bán hay ngại phiền hàng xóm đẩy bạn quay lại sớm. Một ngôi nhà vừa có dấu hiệu nguy hiểm cần thời gian để được đánh giá đầy đủ.
Trong thời gian ở tạm nơi khác, giữ liên lạc với hàng xóm sát vách để họ báo cho bạn nếu thấy thay đổi bên ngoài nhà, như mảng tường bong, ô văng rơi hay cây chống bị xê dịch.
Chuẩn bị từ khi nhà còn bình thường
Những việc dưới đây không tốn kém, làm một lần là dùng được nhiều năm, và giúp bạn phản ứng nhanh hơn nhiều nếu một ngày nhà có dấu hiệu bất thường:
- Biết rõ vị trí cầu dao điện tổng, van nước tổng, van gas tổng, và cả nhà đều biết cách ngắt.
- Cất bản vẽ nhà, giấy phép xây dựng, hồ sơ các lần sửa trong một túi để ở chỗ dễ lấy, kèm bản chụp lưu trên điện thoại.
- Chụp ảnh hiện trạng các vết nứt đang có mỗi năm một lần, cùng vị trí, có thước đặt cạnh. Khi có chuyện, bạn có ngay mốc để so sánh.
- Khi nhà bên chuẩn bị xây, đào móng, ép cọc, chụp lại toàn bộ hiện trạng nhà mình trước ngày khởi công, nếu được thì lập biên bản có hai bên xác nhận.
- Thống nhất trong gia đình một điểm tập trung bên ngoài nhà và một người phụ trách đưa trẻ nhỏ, người già ra trước.
- Lưu sẵn cách liên hệ một kỹ sư kết cấu mà bạn tin cậy, qua giới thiệu của người quen hay đơn vị đã từng làm việc.
Phần lớn gia đình mà người viết từng gặp trong các sự cố nhà nứt nhanh đều mất nhiều thời gian nhất ở những việc rất đơn giản: tìm cầu dao, tìm bản vẽ, tìm ai để gọi. Chuẩn bị trước giúp bạn dành toàn bộ sự chú ý cho việc giữ an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có vết nứt lớn từ lâu có phải là nhà sắp sập không?
Không nhất thiết. Vết nứt cũ đã đứng yên nhiều năm, không mở rộng, không có dấu hiệu mới đi kèm thường không phải tình trạng khẩn cấp, dù vẫn nên được kỹ sư xem. Điều đáng lo là kết cấu đang thay đổi: vết nứt mở rộng nhanh, tiếng kêu, võng thêm.
Nghe tiếng kêu răng rắc trong nhà vào ban đêm có đáng lo không?
Nhà có thể phát tiếng kêu do co giãn nhiệt của mái tôn, đồ gỗ hay đường ống, nhưng tiếng răng rắc, lách tách phát ra từ tường, sàn, dầm, kèm bột vữa rơi hay vết nứt mới là dấu hiệu nguy hiểm. Khi nghi ngờ, ra khỏi khu vực trước rồi mới tìm hiểu.
Có nên tự chống cây gỗ đỡ trần đang võng không?
Không nên. Chống sai vị trí hoặc chống lên nền yếu có thể làm lực dồn sang chỗ khác và đẩy nhanh sự cố, người dựng chống lại phải đứng ngay dưới chỗ nguy hiểm. Việc chống đỡ tạm cần kỹ sư chỉ định và đội có kinh nghiệm thực hiện.
Nhà nguy hiểm thì báo cho cơ quan nào?
Báo UBND cấp xã hoặc phường nơi có nhà để được khoanh vùng, bảo đảm an toàn và phối hợp xử lý. Khi sự cố đang xảy ra hoặc có người mắc kẹt, gọi lực lượng cứu nạn, cứu hộ. Đồng thời liên hệ kỹ sư kết cấu để đánh giá.
Nhà bên đang xây mà nhà mình nứt nhanh thì phải làm gì trước?
Trước hết là an toàn: nếu vết nứt mở nhanh hay có tiếng kêu, đưa người ra ngoài. Sau đó báo chủ công trình bên cạnh tạm dừng thi công phần đang gây ảnh hưởng, báo chính quyền cấp xã, gọi kỹ sư và ghi nhận hiện trạng bằng ảnh có ngày giờ.
Sau khi kỹ sư cho quay lại nhà, có cần theo dõi gì thêm không?
Có. Tiếp tục đánh dấu, đo, chụp ảnh các vết nứt, theo dõi cửa, sàn và các cây chống tạm nếu có. Bất kỳ thay đổi mới nào cũng cần báo lại kỹ sư, cho đến khi việc sửa chữa hoặc gia cố hoàn tất.