Ở nhà phố xây kín ranh đất, cột biên nằm sát mép lô nên móng của nó không thể mở rộng sang phía nhà bên. Cột vì vậy đứng lệch về một mép móng, tải ép xuống không đều, móng có xu hướng xoay và lún nhiều hơn ở phía sát ranh. Nếu thiết kế không xử lý, cột biên và tường biên dễ lún lệch so với phần giữa nhà, sinh nứt chéo và nghiêng.
Kỹ sư có nhiều cách để cân bằng móng lệch tâm, phổ biến nhất là dùng dầm móng nối cột biên với cột phía trong, hoặc dùng cọc đặt sát ranh. Bài này giải thích nguyên lý để chủ nhà hiểu vì sao bản vẽ móng nhà phố trông khác nhà ở giữa đất trống, nhận ra các dấu hiệu móng biên có vấn đề và biết hỏi gì khi duyệt thiết kế.
Móng lệch tâm là gì và vì sao nhà phố gặp nhiều
Một móng đơn bình thường có cột đứng giữa, tải từ cột xuống được tấm móng chia đều ra đất bốn phía. Đất dưới móng chịu ép như nhau nên móng lún thẳng xuống. Muốn móng như vậy, tấm móng phải mở rộng về mọi phía của cột.
Ở nhà phố, mặt tiền thường bốn năm mét, cột biên đặt sát ranh để tận dụng hết bề ngang. Phía ngoài ranh là đất hoặc móng của nhà bên, không thể mở rộng sang. Tấm móng lúc này chỉ mở được về phía trong nhà, cột nằm ở mép móng chứ không ở giữa. Kỹ sư gọi đó là móng lệch tâm, vì điểm đặt tải lệch khỏi tâm của tấm móng.
Nhà ống điển hình có hai dãy cột biên chạy dọc hai bên, cả hai đều sát ranh. Như vậy gần như mọi móng trong căn nhà đều lệch tâm, không chỉ một hai cái. Đây là lý do móng nhà phố cần được thiết kế riêng, không thể lấy mẫu móng của nhà vườn đất rộng rồi thu nhỏ lại.
Mặt sau và mặt tiền đôi khi cũng sát ranh: phía sau giáp nhà ở hẻm sau, phía trước sát chỉ giới xây dựng không được đưa móng ra vỉa hè. Khi đó cột góc nhà lệch tâm theo cả hai phương cùng lúc, là vị trí khó nhất trong cả mặt bằng móng và thường được kỹ sư xử lý riêng.
Cơ chế: móng lệch tâm xoay và lún nghiêng ra sao
Hình dung một chiếc bàn bị đặt vật nặng sát một mép. Chân bàn phía đó lún vào nền mềm nhiều hơn, mặt bàn nghiêng về phía mép. Móng lệch tâm cũng vậy: áp lực đất dồn về phía mép có cột, tức là phía sát ranh, trong khi phía kia gần như không chịu bao nhiêu. Móng có xu hướng xoay, mép sát ranh lún sâu hơn.
Khi móng xoay, cột trên nó không còn thẳng đứng mà bị kéo nghiêng theo. Với nhà nhiều tầng, độ nghiêng nhỏ ở chân cột trở thành độ lệch đáng kể ở đỉnh. Tường biên xây giữa các cột biên lún nhiều hơn tường giữa nhà, tạo ra các vết nứt chéo ở tường ngang nối hai phần, thường bắt đầu từ góc cửa.
Đất dưới mép móng sát ranh còn có thể bị ảnh hưởng thêm bởi nhà bên: khi nhà bên đào móng, hạ nước ngầm hay xây cao thêm, vùng đất đó chịu tải chồng của cả hai nhà. Hai móng lệch tâm quay lưng vào nhau trên cùng một dải đất hẹp là tình huống rất hay gặp ở các dãy phố, và là một lý do nữa để khe lún và cách xử lý móng biên được tính cẩn thận.
Các cách kỹ sư hay dùng để xử lý móng lệch tâm
Bảng dưới mô tả nguyên lý để bạn hiểu khi đọc bản vẽ. Chọn cách nào, kích thước bao nhiêu là việc của kỹ sư kết cấu dựa trên địa chất và tải của nhà bạn.
| Cách xử lý | Nguyên lý | Hay dùng khi | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Dầm móng nối cột biên với cột trong | Dầm cứng giữ cho móng biên không xoay, chuyển một phần mô men sang móng phía trong | Nhà phố móng đơn, móng cọc, rất phổ biến | Dầm móng thường to hơn dầm móng bình thường, không được tự ý thu nhỏ |
| Móng băng chạy dọc hoặc ngang nhà | Nối nhiều cột thành một dải móng liên tục, chia tải đều hơn | Nền đất tương đối tốt, nhà thấp tầng | Phải tính cả chiều dọc và chiều ngang |
| Móng bè dưới toàn bộ nhà | Một tấm móng lớn đỡ tất cả các cột | Nền yếu vừa, nhà không quá cao | Tốn bê tông, thép; cần tính lún kỹ |
| Cọc đặt sát ranh, đài cọc lệch về phía trong | Cọc đưa tải xuống sâu, đài có dầm giằng giữ không xoay | Nền yếu, nhà nhiều tầng | Ép cọc sát nhà bên cần thiết bị và biện pháp phù hợp để không ảnh hưởng nhà bên |
| Cột lùi vào trong, dầm công-xôn đỡ tường biên | Đưa cột ra khỏi mép móng, tường biên treo trên dầm đua | Khi không muốn móng lệch tâm | Mất một ít không gian, dầm đua cần tính riêng |
Phần lớn nhà phố dùng kết hợp hai cách đầu hoặc cách thứ tư. Điều chung của các cách là luôn có một bộ phận giữ cho móng biên không xoay. Nếu bản vẽ móng nhà bạn có cột biên đứng sát mép móng mà không thấy dầm móng to nối vào trong, hãy hỏi kỹ sư vì sao.
Dấu hiệu móng biên có vấn đề ở nhà đã xây
Những dấu hiệu dưới đây gợi ý móng biên lún nhiều hơn phần giữa nhà. Mức lo ở đây là mức hay gặp ở nhà phố; kết luận cho từng nhà thuộc về kỹ sư khảo sát tại chỗ.
| Dấu hiệu | Thường gợi ý | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nứt chéo ở tường ngang, hướng đi lên về phía tường biên | Tường biên lún nhiều hơn phần giữa | Vừa đến cao | Đánh dấu, đo, mời kỹ sư kết cấu |
| Khe giữa nhà mình và nhà bên rộng ra ở phía trên | Nhà nghiêng ra ngoài hoặc nhà bên nghiêng | Vừa đến cao | Đo bằng dây dọi theo lịch, mời kỹ sư |
| Cửa sổ, cửa đi ở tường biên kẹt dần | Khung tường biến dạng do lún lệch | Vừa | Ghi thời điểm kẹt, xem kèm vết nứt |
| Sàn dốc thấy rõ về phía một bên tường | Lún lệch theo chiều ngang nhà | Vừa đến cao | Đo bằng thước thuỷ, báo kỹ sư |
| Nứt chân cột biên, bong bê tông ở đầu cột | Cột chịu lực lệch, có thể có mô men lớn | Cao | Hạn chế dùng khu vực, gọi kỹ sư ngay |
Nếu thấy vết nứt mở rộng nhanh, cột nứt, tiếng răng rắc hoặc độ nghiêng tăng theo tuần, hãy đưa người ra khỏi khu vực, nhờ người có chuyên môn chống đỡ tạm, gọi kỹ sư kết cấu và báo chính quyền cấp xã nếu có nguy cơ sập.
Câu hỏi nên hỏi kỹ sư khi duyệt bản vẽ móng nhà phố
Không cần biết tính toán, bạn vẫn có thể đặt những câu hỏi dưới đây để chắc rằng móng biên đã được xử lý:
- Móng cột biên của nhà mình có lệch tâm không, và được cân bằng bằng cách nào?
- Dầm móng nối cột biên với cột trong có kích thước bao nhiêu, vì sao lớn hơn dầm móng khác?
- Nếu dùng cọc, cọc sát ranh được ép bằng cách nào để không ảnh hưởng nhà bên?
- Móng nhà mình cách móng nhà bên bao xa, có cần khe lún từ móng không?
- Khi đào móng sát ranh, cần chống vách hố đào như thế nào?
- Nhà bên hiện có dấu hiệu lún, nứt không, đã chụp hiện trạng chưa?
Kỹ sư thường vui khi chủ nhà hỏi những câu này, vì nó cho thấy bạn sẽ không đồng ý khi đội thi công đề nghị thu nhỏ dầm móng cho đỡ tốn.
Ghi câu trả lời ngay bên cạnh bản vẽ móng. Khi ra công trường, bạn chỉ cần đối chiếu: dầm móng nối cột biên có đúng kích thước đó không, có đủ số thanh thép đó không, trước khi đổ bê tông.
Áp vào trường hợp: nhà anh Khoa trên lô ngang ba mét rưỡi
Anh Khoa có lô đất ngang ba mét rưỡi, dài mười lăm mét ở phường E, định xây bốn tầng. Hai bên là hai nhà ba tầng đã ở lâu năm. Với bề ngang hẹp như vậy, mọi cột đều là cột biên, đặt sát ranh hai bên. Đội thợ đề nghị làm móng đơn như nhà bên cho nhanh.
Kỹ sư sau khi khoan địa chất cho biết nền ở đây yếu vừa. Phương án được chọn là móng cọc, mỗi đài cọc đặt lệch về phía trong, các đài nối với nhau bằng hệ dầm móng chạy ngang nhà, nối cột biên trái với cột biên phải, để hai móng lệch tâm quay lưng vào nhau tự giữ nhau không xoay. Cọc sát ranh được ép bằng thiết bị phù hợp, có quan trắc nhà hai bên trong lúc ép.
Trước khi khởi công, anh Khoa cùng hai nhà bên đi một vòng chụp hiện trạng. Trong lúc ép cọc, một nhà bên báo có vết nứt nhỏ mới ở tường trát; kỹ sư xem, đối chiếu ảnh cũ, điều chỉnh trình tự ép. Nhà xong sau một năm, các mốc đo nghiêng anh Khoa nhờ kỹ sư đặt cho thấy nhà không nghiêng đáng kể.
Lỗi hay gặp với móng nhà phố sát ranh
Những lỗi dưới đây thường là nguyên nhân của tường biên nứt và nhà nghiêng ở các dãy phố:
- Lấy mẫu móng đơn cột giữa áp cho cột biên, không có dầm cân bằng.
- Thu nhỏ dầm móng nối cột biên cho đỡ tốn thép.
- Lấn móng sang đất nhà bên "vài phân cho chắc", sau này thành tranh chấp.
- Đào móng sát nhà bên không chống vách, đất dưới móng nhà bên sụt.
- Ép cọc sát nhà cũ không có quan trắc, không chụp hiện trạng trước.
- Bỏ khe lún, để tường mới tì vào tường cũ làm hai nhà kéo nhau lún.
Nhiều nhà nghiêng sang một bên sau vài năm có nguồn gốc từ một trong những lỗi trên, cộng với việc nhà bên xây sau. Hồ sơ thiết kế và ảnh chụp hiện trạng là cơ sở để kỹ sư tìm ra nguyên nhân khi có chuyện. Nếu nhà bạn đã xây theo kiểu móng thường cho cột biên và chưa thấy dấu hiệu gì, không cần hoảng; chỉ cần để ý vết nứt chéo, khe giữa hai nhà và cửa kẹt, đo lại mỗi mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Móng lệch tâm có nguy hiểm không?
Móng lệch tâm tự nó không nguy hiểm nếu được kỹ sư tính và cân bằng bằng dầm móng, cọc hoặc cách khác. Nguy hiểm khi nó bị làm như móng thường, không có bộ phận giữ cho móng không xoay.
Có được làm móng lấn sang đất nhà bên không?
Không nên. Móng lấn ranh là xây trên đất người khác, dễ dẫn tới tranh chấp và khi nhà bên đào móng sẽ đụng vào móng của bạn. Kỹ sư có nhiều cách xử lý móng sát ranh mà không cần lấn.
Vì sao dầm móng nhà phố to hơn dầm tầng trên?
Dầm móng nối cột biên với cột trong phải giữ cho móng biên không xoay, tức là chịu mô men lớn. Vì vậy nó thường to và nhiều thép hơn, không nên tự ý thu nhỏ.
Ép cọc sát nhà hàng xóm có làm nứt nhà họ không?
Có thể ảnh hưởng nếu không có biện pháp phù hợp. Cần chụp hiện trạng nhà bên trước, chọn thiết bị và trình tự ép theo chỉ dẫn của kỹ sư, theo dõi vết nứt trong lúc ép và dừng lại khi có dấu hiệu bất thường.
Nhà phố của mình bị nghiêng nhẹ sang một bên thì làm gì?
Đo độ nghiêng bằng dây dọi ở vài vị trí, ghi lại theo lịch để biết có tăng không, rồi mời kỹ sư kết cấu xem. Nếu độ nghiêng tăng nhanh hoặc có nứt cột, hãy đưa người ra khỏi khu vực và báo chính quyền cấp xã.
Nhà ngang ba mét rưỡi có nên làm móng cọc không?
Tuỳ nền đất và số tầng. Nhà hẹp có mọi cột là cột biên nên móng lệch tâm rất rõ, kỹ sư thường cân nhắc kỹ giữa móng cọc với dầm giằng và các phương án khác sau khi có kết quả khoan địa chất.