Ở nhà khung bê tông cốt thép, tường gạch xây chèn giữa cột và dầm là một vật liệu khác hẳn, co giãn khác hẳn. Nếu không có râu thép neo tường vào cột, giằng ngang ở tường cao, lanh tô đủ dài trên cửa và đỉnh tường được chèn đúng lúc, tường sẽ nứt dọc theo cột, nứt ngang sát đáy dầm và nứt chéo ở góc cửa ngay trong một hai năm đầu.
Phần lớn những vết nứt này không nguy hiểm về chịu lực ở nhà khung, nhưng chúng làm nhà mới trông như nhà cũ, thấm nước khi nằm ở tường ngoài và làm chủ nhà lo lắng. Ở nhà cấp bốn tường chịu lực thì khác: giằng tường là bộ phận chịu lực thật sự. Bài này giải thích từng chi tiết, cách tự nhìn ở công trường và cách đọc vết nứt ở nhà mới xây.
Vì sao tường mới xây hay nứt dọc theo cột
Cột bê tông và tường gạch tiếp xúc nhau theo một đường thẳng đứng suốt chiều cao tầng. Hai vật liệu co ngót khác nhau khi khô, giãn nở khác nhau khi nóng lạnh, và cột còn biến dạng nhẹ khi các tầng trên được xây thêm. Nếu đường tiếp giáp ấy chỉ được dán bằng vữa, nó là chỗ yếu nhất và sẽ tách ra trước.
Râu thép là những đoạn thép nhỏ chờ sẵn từ cột, hoặc khoan cấy vào cột, nằm trong mạch vữa của tường cứ vài hàng gạch một lần. Chúng khâu tường vào cột, chia nhỏ chuyển động thay vì để dồn hết vào một đường nứt. Thiếu râu thép, vết nứt dọc cột gần như chắc chắn xuất hiện, chỉ là sớm hay muộn.
Đỉnh tường cũng là chỗ hay nứt. Tường xây sát lên đáy dầm ngay trong một lần, vữa ở hàng trên cùng co ngót và tường bên dưới lún nhẹ vì tải bản thân, tạo khe hở ngang dưới đáy dầm. Dầm võng nhẹ khi chịu tải cũng ép xuống tường. Cách làm quen thuộc là xây chừa lại hàng trên cùng, để tường ổn định vài ngày rồi mới chèn kín theo chỉ dẫn của kỹ sư.
Các chi tiết giữ tường không nứt: làm gì và thiếu thì sao
Bảng dưới liệt kê các chi tiết chính ở nhà khung bê tông cốt thép. Vị trí, khoảng cách, kích thước cụ thể nằm trong bản vẽ và do kỹ sư quyết định.
| Chi tiết | Vai trò | Thiếu thì thường thấy |
|---|---|---|
| Râu thép từ cột vào tường | Khâu tường vào cột, chia nhỏ chuyển động | Nứt dọc thẳng theo mép cột, suốt chiều cao tầng |
| Giằng ngang giữa tường cao hoặc dài | Chia tường lớn thành các ô nhỏ, giữ tường không phình, không nứt giữa | Nứt ngang giữa tường, tường rung khi đóng cửa mạnh |
| Lanh tô trên cửa | Đỡ phần tường phía trên lỗ cửa, gác đủ dài vào hai bên | Nứt chéo từ góc cửa lên, nứt ngang trên đầu cửa |
| Chèn đỉnh tường đúng lúc | Lấp kín khe dưới đáy dầm sau khi tường ổn định | Nứt ngang thẳng sát đáy dầm |
| Lưới thép tại chỗ tiếp giáp trước khi trát | Giữ lớp trát qua đường nối hai vật liệu | Nứt trát dọc cột, dọc đáy dầm dù tường bên trong còn liền |
| Giằng đỉnh tường lan can, tường mái | Giữ tường thấp đứng tự do không bị đổ, không nứt chân | Nứt ngang chân lan can, lan can lung lay |
Hai dòng cuối hay bị xem nhẹ nhất. Lan can sân thượng, tường mái đứng tự do không có dầm phía trên, nếu thiếu giằng đỉnh và trụ thì vừa dễ nứt vừa có nguy cơ đổ khi có người tì vào hoặc gió mạnh.
Nhà cấp bốn tường chịu lực: giằng là bộ phận chịu lực thật sự
Tường gánh mái, không có khung. Ở nhà cấp bốn không có cột dầm bê tông, tường gạch trực tiếp đỡ mái và truyền tải xuống móng. Tường vừa là vách ngăn vừa là kết cấu. Vì vậy chi tiết giằng ở đây không chỉ để chống nứt mà để giữ cả căn nhà thành một khối.
Giằng móng và giằng tường. Thường có một vòng giằng bê tông cốt thép chạy quanh nhà ở chân tường trên móng, và một vòng ở đỉnh tường dưới mái. Hai vòng giằng này giữ các bức tường liên kết với nhau, chống lún lệch và giúp nhà chịu rung lắc tốt hơn.
Trụ bổ tường và góc nhà. Tường dài thường có trụ gạch hoặc trụ bê tông cốt thép ở khoảng giữa và tại các góc, nối từ giằng móng lên giằng đỉnh. Góc nhà là chỗ hai tường gặp nhau, xây không cài răng lược là góc dễ tách nhất.
Không tự đục tường chịu lực. Khi sửa nhà cấp bốn, việc mở thêm cửa, đục rãnh đi ống trên tường chịu lực có thể cắt đứt đường truyền lực. Việc này cần kỹ sư xem trước, không phải chỉ cần thợ.
Mái nặng trên tường mảnh. Nhiều nhà cấp bốn đổi từ mái ngói nhẹ sang mái bằng bê tông hoặc đặt thêm bồn nước lên tường. Tải tăng lên mà tường, giằng, móng vẫn như cũ. Khi xây mới, hãy nói rõ với kỹ sư loại mái và bồn nước dự kiến để giằng đỉnh và tường được tính đúng ngay từ đầu.
Đi công trường giai đoạn xây tường: danh sách tự nhìn
Giai đoạn xây tường thường kéo dài vài tuần, kỹ sư giám sát không phải lúc nào cũng có mặt. Đây là những thứ chủ nhà tự nhìn được và chụp ảnh lại:
- Ở mỗi mép cột: có râu thép nhô ra nằm trong mạch vữa không, khoảng mấy hàng gạch một lần.
- Ở tường cao hoặc dài: có giằng ngang bê tông ở khoảng giữa chiều cao không.
- Trên mỗi cửa: có lanh tô không, lanh tô gác vào tường hai bên đủ dài không, hay chỉ vừa chạm mép.
- Ở đỉnh tường: tường có xây kín sát đáy dầm ngay trong một ngày không, hay chừa lại để chèn sau.
- Ở góc tường: gạch có cài răng lược hai bức tường vào nhau không.
- Trước khi trát: chỗ tiếp giáp tường với cột, dầm có lưới thép không.
- Ở lan can sân thượng, tường mái: có trụ và giằng đỉnh không.
Nếu thấy thiếu, báo kỹ sư giám sát hoặc nhà thầu ngay, khi tường chưa trát. Trát xong rồi thì mọi thứ bị che lại, chỉ còn vết nứt về sau nói thay.
Một mẹo nhỏ: chụp ảnh mỗi bức tường từ chân lên đỉnh trước khi trát, đặt tên theo tầng và phòng. Năm sau nếu tường nứt, bạn và kỹ sư có thể xem ngay phía sau lớp trát có râu thép, có lưới hay không mà không phải đục.
Đọc vết nứt ở tường nhà mới xây trong một hai năm đầu
Bảng dưới giúp bạn phân biệt các vết nứt hay gặp ở nhà mới. Mức lo là mức thường gặp; nếu không chắc, hãy mời kỹ sư xem tận nơi.
| Vết nứt | Thường do | Mức lo | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nứt dọc thẳng theo mép cột | Thiếu râu thép hoặc thiếu lưới thép trát | Thường thấp ở nhà khung | Theo dõi, xử lý khi đã ổn định; tường ngoài cần chống thấm |
| Nứt ngang thẳng sát đáy dầm | Chèn đỉnh tường vội, tường co ngót, dầm võng nhẹ | Thường thấp; cao nếu kèm dầm võng thấy rõ | Xem dầm có võng không, báo kỹ sư nếu có |
| Nứt chéo từ góc cửa | Thiếu lanh tô, lanh tô ngắn, hoặc lún lệch | Thấp đến vừa | Đo, theo dõi; nếu nhiều cửa cùng hướng nứt thì nghĩ tới lún |
| Nứt ngang chân lan can sân thượng | Thiếu trụ, giằng đỉnh, hoặc thép chân lan can | Vừa đến cao | Không tì vào lan can, mời kỹ sư |
| Nứt chân chim khắp mặt trát | Vữa trát co ngót, trát dày, khô nhanh | Thấp về kết cấu | Không cần lo về chịu lực, xử lý khi sơn lại |
Nếu vết nứt ở tường đi kèm cột nứt, dầm võng, cửa kẹt nhiều chỗ cùng lúc hoặc vết nứt mở rộng nhanh theo tuần, đó không còn là chuyện tường chèn nữa. Hãy mời kỹ sư kết cấu sớm.
Áp vào trường hợp: nhà anh Đức nứt dọc cột sau mùa khô
Nhà anh Đức bốn tầng, khung bê tông cốt thép, hoàn thiện được mười tháng. Sau mùa khô, tường phòng ngủ tầng ba xuất hiện hai vết nứt dọc thẳng theo mép cột, chạy từ sàn lên gần trần, và một vết ngang sát đáy dầm. Anh lo nhà có vấn đề về móng.
Kỹ sư tới xem, kiểm tra cột, dầm, sàn không nứt, cửa không kẹt, không có vết nứt chéo nào. Lật lại ảnh chụp giai đoạn xây tường, kỹ sư thấy tường tầng ba thiếu râu thép ở một bên cột và đỉnh tường được xây kín sát dầm ngay trong ngày. Kết luận: nứt do tường chèn, không phải do kết cấu chịu lực.
Anh Đức theo dõi thêm vài tháng, thấy vết nứt không mở rộng. Lúc đó đội hoàn thiện mới xử lý theo chỉ dẫn: mở rộng đường nứt, gắn lưới, trát lại, sơn. Với tường ngoài cùng tầng, anh làm thêm chống thấm. Từ đó, anh nhắc nhà thầu ở các công trình sau của người quen đúng hai thứ: râu thép và chừa đỉnh tường.
Lỗi hay gặp với tường chèn và giằng
Những lỗi dưới đây gặp rất nhiều, phần vì vội, phần vì nghĩ "tường không chịu lực thì sao cũng được":
- Quên đặt râu thép khi đổ cột, đến lúc xây tường thì bỏ qua luôn.
- Xây tường kín sát đáy dầm trong một lần cho xong.
- Lanh tô đúc ngắn, gác vào tường chỉ vài phân.
- Tường cao, tường dài không có giằng ngang ở giữa.
- Trát thẳng qua chỗ tiếp giáp cột và tường mà không có lưới.
- Lan can sân thượng xây gạch cao, không có trụ, không có giằng đỉnh.
- Thấy nứt là trát lại ngay khi tường chưa ổn định, vài tháng sau nứt lại đúng chỗ cũ.
Lỗi cuối làm tốn tiền nhiều lần. Vết nứt ở tường mới thường cần thời gian để biết đã dừng hay chưa. Theo dõi vài tháng, khi đã ổn định mới xử lý, và luôn kiểm tra xem có dấu hiệu nào của kết cấu chịu lực đi kèm hay không. Cách theo dõi đơn giản là đánh dấu bút chì hai đầu vết nứt, ghi ngày bên cạnh, chụp ảnh cùng một góc mỗi tháng.
Câu hỏi thường gặp
Tường mới xây nứt dọc theo cột có nguy hiểm không?
Ở nhà khung bê tông cốt thép, nứt dọc thẳng theo mép cột thường do tường chèn tách khỏi cột, ít ảnh hưởng tới chịu lực. Nếu cột cũng nứt, dầm võng hoặc vết nứt mở rộng nhanh thì cần mời kỹ sư ngay.
Râu thép là gì và có bắt buộc không?
Râu thép là những đoạn thép nhỏ từ cột cắm vào mạch vữa của tường, khâu tường vào cột. Với nhà khung, đây là chi tiết thông thường trong bản vẽ; thiếu nó, tường rất dễ nứt dọc theo cột.
Quên đặt râu thép khi đổ cột thì làm sao?
Có thể khoan cấy thép vào cột theo chỉ dẫn của kỹ sư trước khi xây tường. Việc khoan vào cột cần đúng vị trí, độ sâu, tránh cắt thép chủ, nên để kỹ sư và đội thi công có chuyên môn làm.
Vì sao phải chừa đỉnh tường rồi mới chèn sau?
Tường mới xây co ngót và lún nhẹ trong vài ngày đầu. Xây kín ngay thì khe hở xuất hiện dưới đáy dầm. Chừa lại và chèn sau khi tường ổn định giúp hạn chế vết nứt ngang sát dầm.
Lan can sân thượng bị nứt chân có cần lo không?
Nên coi là việc cần xem sớm, vì lan can giữ an toàn cho người. Không tì vào, không để trẻ em chơi gần, và mời kỹ sư đánh giá trụ, giằng, thép chân lan can.
Nhà cấp bốn không có giằng tường thì có sao không?
Nhà cấp bốn tường chịu lực thiếu giằng thì các bức tường liên kết kém, dễ nứt góc, nứt dọc khi lún lệch hoặc rung lắc. Nếu đang định sửa hoặc xây mới, hãy bàn với kỹ sư về giằng móng, giằng đỉnh và trụ góc.